Maar hoe komt het dat we psychisch gezonde mensen toch geestesziek kunnen vinden? De grote verwarring is ontstaan doordat we weinig onderscheid hebben gemaakt tussen ziel en geest, en ze daarom vaak met elkaar verwarren. Echt verwonderlijk is dat niet, want al eeuwen zijn religie en filosofie doordrongen van de dualiteit van het lichaam enerzijds en de ziel of geest anderzijds. Zo gaat de ziel naar hemel, hel of vagevuur nadat het lichaam gestorven is. Zo spreken we van een gezonde geest in een gezond lichaam. Alleen al in deze twee uitspraken zien we hoe de begrippen ziel en geest op één hoop worden gegooid. Terwijl het toch echt verschillende dingen zijn. Want de ziel, de psyche, heeft betrekking op de persoonlijkheid, die veranderlijk, individueel en sterfelijk is. Deze ‘ziel of psyche, waarmee de psychologie zich bezighoudt, omvat zowel het gevoel, als het verstand, als de wil, en nog veel meer,’ zoals Mellie Uyldert schrijft in Psychologie van het christendom. Maar de geest stijgt daarboven uit, is onveranderlijk, niet individueel en onsterfelijk, ‘het eerst aanwezige, volmaakte, onveranderlijke, niet overerfelijke en het bij alle mensen gelijke.’

Het zou dus verhelderend zijn als we meer doordrongen waren van dit verschil tussen ziel en geest. Als we het begrip ziel betrokken op de persoonlijkheid met zijn wereld van denken, voelen en doen (Mercurius, Venus en Mars), en het begrip geest op het transpersoonlijke ‘hoger octaaf’ van deze eigenschappen. Bij dat laatste staat niet meer ons eigen denken, voelen en doel centraal, maar kunnen we ook voorbij ons zelf mee-denken, -voelen en -doen (Uranus, Neptunus en Pluto). Met dit onderscheid in gedachten kunnen we empathie en autisme beter plaatsen. Bij empathie kunnen we voorbij ons eigen ikje invoelen en inleven alsof we ook die ander min of meer zijn, terwijl dat bij autisme juist niet het geval is. De laatste heeft het juist moeilijk met bijvoorbeeld het invoelen van de betekenis of de bedoeling van wat er gezegd wordt, kan moeilijk anders dan dingen letterlijk interpreteren. Autisme – je zou het astrologisch een gebrek aan Neptunus kunnen noemen – is geen ziekte van de ziel maar van de geest waarvoor alleen spiritualiteit een uitweg kan bieden.

Het is opvallend dat we juist in onze tijd zoveel met autisme worden geconfronteerd. En dan bedoel ik niet speciaal degenen die aldus gediagnosticeerd zijn, maar ook veel mensen in het overheids- en bedrijfsleven. De overheid begrijpt steeds maar niet wat burgers eigenlijk willen of bedoelen en de top van het bedrijfsleven graait maar door. Als iemand evenveel verdient als honderden van zijn werknemers samen en totaal geen contact meer heeft van wat er op de werkvloer gebeurt is er weliswaar geen sprake van een psychologische afwijking, maar kun je toch wegens zijn gebrek aan empathie met een gerust hart zeggen dat hij geestesziek is. Autisten zijn alleen op de wereld, hebben een beschermlaag rond hun ikje gebouwd, en verplaatsen zich als in een auto door de wereld zonder uit hun eigen wereldje te hoeven stappen. Het lijkt erop dat velen het niet aankunnen dat door internet hun wereld steeds groter en groter wordt, en dat ze zich als bescherming daarvoor zo veel mogelijk in een eigen eenzame werkelijkheid opsluiten. Zo beschouwd is onze confrontatie met autisme, als tegenhanger van empathie, een Piper at the gates of dawn van een nieuwe tijd, waarin geesteswetenschappen zich niet alleen maar met de ziel, maar ook met de geest moeten gaan bezighouden.

Gevoel! Daar draait het om in de Romantiek, als reactie op de Verlichting met zijn verheerlijking van het verstand. Niet het hoofd met zijn scheidende en analytische denken, maar het hart met het verbindende en holistische gevoel speelt in de Romantiek de hoofdrol. Het verwarrende is echter dat gevoel niet altijd hetzelfde is als gevoel. Soms is het gewoon emotie, achter je pik aanrennen, schreeuwen, of met huisraad gaan gooien. En als je dan zegt: ‘Volg je gevoel!’ zeg je gewoon dat iemand primitief moet blijven, zich moet identificeren met zijn lijf en zijn hormonen. Maar gevoel kan ook iets hogers zijn, zoals van iets houden, je intuïtie volgen, creatief zijn. Je zou onderscheid kunnen maken tussen een lager persoonlijk gevoel (Venus) en een hoger transpersoonlijk gevoel (Neptunus), waarbij het laatste meer op zaken als onzelfzuchtige liefde, intuïtie en empathie betrekking heeft omdat je ook sferen buiten de grenzen van je eigen ik aanvoelt.

Wat ik in de Romantiek niet snap is de voortdurende hang naar het verleden, waarin alles natuurlijker geweest was. Natuurlijk: de zeeën waren nog niet leeggevist, oerwouden nog niet gekapt, de lucht nog schoon en helder, de grond nog niet uitgeput, ons voedsel nog niet vergiftigd. Natura artis magistra. Maar we sloegen elkaar wel veel vaker de kop in, genoten van wrede volksvermaken, en terechtstellingen, we geloofden alles wat pausen en priesters ons wijsmaakten, we leefden korter en hadden daarin ook nog eens veel meer enge ziektes en pijn. Ja, bij het horen van de Zesde van Beethoven lig ik nog steeds tussen het koren op de Blaricumse eng, en bij het zingen van leeuweriken droom ik weg in de Grantchester Meadows van Pink Floyd, maar het is de vraag in hoeverre dit soort mijmeringen echt slaan op een paradijs dat ooit op deze aarde geweest zou zijn.

Het lijkt erop dat de romanticus niet echt in het hier en nu wil leven. Het hier is een veel te onnatuurlijke, harde en materialistische wereld, en het nu slaat alle hoop en vertrouwen dat het ooit nog eens goed zal komen in duigen. Het zou me niets verwonderen als de Romantiek de komende jaren weer gaat opleven – de tijd is er rijp voor. En hoe graag ik dat ook wens, tegelijk zie ik dat de romantici één grote fout maken. Ze gaan er namelijk van uit dat het hier alleen tot ons eigen wereldje is beperkt, en dat het nu alleen maar over de huidige tijd gaat. Terwijl je ze zo ruim kan maken als je zelf wilt. Is het hier alleen de plek waar je dit zit te lezen, of je hele huis, de straat waarin je woont, je stad of dorp, je land? Is het nu alleen deze seconde, of het lezen van dit verhaal, deze morgen, middag of avond, deze dag, dit jaar? Het hier en nu zijn even groot als jouw bewustzijn, als dat waarmee je je vereenzelvigt.

De echte romanticus kijkt verder dan de wereld die beperkt wordt door de muren van zijn kamer en de wijzers van zijn klok. Voor hem zijn de voor velen onzichtbare werelden geen mystiek, maar een concrete werkelijkheid naast het alledaagse leven. Hij voelt hoe het verleden zich in het heden openbaart, en hoe de toekomst het heden voedt. Daarom omarmt hij alles en klopt zijn hart in vreugde omdat hij overal thuis is, en daardoor tegelijk nergens meer thuis. Hij is geen kind, puber of volwassene meer omdat hij dat allemaal is, en daardoor tegelijk zonder leeftijd. ‘Alles is er al!’ schreef Mellie Uyldert eens, dus wat blijft er nog over om naar te heimweeën of te verlangen? Hij leeft in die onbegrijpelijke wereld van eenheid en heelheid. Zelfs geluk en ongeluk smelten samen in de romanticus. Misschien is deze voor een buitenstaander volstrekt onbegrijpelijke symbiose wel het belangrijkste kenmerk van de Romantiek.

Op de website www.mensa.nl noemt deze vereniging zich The International High IQ Society. Wat zijn dat nou voor mensen? Dat klinkt allemaal een beetje wereldvreemd, vanuit de hoogte, elitair. Zie ons eens! Maar uit pure nieuwsgierigheid heb ik mij toch onderworpen aan hun vuurproef om lid te worden en toegang te krijgen tot dit merkwaardige verenigingsleven. En waarlijk, mijn hersens zijn niet te licht bevonden, zodat ik me nu officieel hoogbegaafd mag noemen! Dus ook lid worden van deze club! Spannend hoor! Waar heb ik me nu weer in gestort? Alsof ik het met Real Life en Second Life niet al druk genoeg heb, begin ik nu ook nog eens een derde leven! Waarom moet ik nu opeens zo nodig? Misschien omdat de wereld om me heen de laatste tijd steeds dommer lijkt te worden, en ik me werkelijk begin af te vragen of er nou iets met mij of juist met die anderen aan de hand is. En ook omdat ik een donkerbruin vermoeden kreeg dat Mensa wel eens iets totaal anders zouden kunnen zijn dan wat je je meestal voorstelt bij een club van knappe koppen.

In deze hippyachtige strandtent zitten we gemoedelijk bij elkaar. Na een welkomstwoord worden we ingewijd in de geheimen van deze internationale vereniging die over de hele wereld zo’n 110.000 en in Nederland een dikke 4.000 leden telt. De powerpointdia’s vertellen ons niet alleen over activiteiten die worden georganiseerd, maar ook welke vooroordelen er over hoogbegaafden bestaan. Volgens velen zijn ze contactgestoord. Hebben vaak conflicten. Zijn hoog opgeleid in een bètarichting. Voelen zich verheven boven anderen. Snappen alles. Maken geen fouten. En zijn niet (echt) gelukkig. Dat is allemaal dus meestal niet waar! Evenmin als wat in het onderwijs vaak gedacht wordt: die redden zich toch wel! Nee dus. Ze zitten zich vaak in de klas te vervelen, en presteren daardoor middelmatig, met alle gevolgen van dien. Vooroordelen. Het gevaar ervan is dat je er zelf ook in gelooft, en dat gebeurt al te vaak zolang je het niet bij jezelf als een nuchter feit hebt geconstateerd en geaccepteerd.

Maar wat zijn hoogbegaafden dan wel, afgezien van een hoge IQ-score? We ‘hebben een grote variëteit aan interesses,’ wordt ons verteld. ‘Kunnen buiten vaste kaders denken (groot denkraam), hebben een sterk geheugen, zijn nieuwsgierig, kunnen ‘onzichtbare’ verbanden leggen en kunnen snel schakelen.’ Het meeste ervan herken ik wel. Zoals het leggen van die rare verbanden en associaties, die voor anderen vaak onnavolgbaar zijn. En voor mezelf ook trouwens. Maar het roept wel de vraag op wat dit alles nu te maken heeft met het gegeven dat het enige dat we met zijn allen delen het feit is dat we een beetje gunstig door een intelligentietest zijn gekomen. Zelf heb ik de indruk dat intelligentie boven een bepaald niveau kennelijk een soort omslagpunt bereikt: in plaats van meer en sneller te denken, ga je anders denken, wellicht door meer verbindingen tussen je linker- en rechter hersenhelft waardoor het beeldende, associatieve en intuïtieve een grotere rol gaat spelen.

Wat ik niet herken is dat ik een sterk geheugen zou hebben, maar dat zal wel te maken hebben met de Maan in Ram in mijn horoscoop. Op school was het leren van rijtjes en feitjes nooit mijn beste kant (tenzij het me interesseerde), en ook ben ik slecht in het onthouden van namen van mensen, daar moet ik echt goed mijn best voor doen. Met die namen gaan we trouwens spelen op deze middag, want we krijgen een papier uitgereikt met cryptische omschrijvingen van onze achternamen met de opdracht er dan de juiste namen van elkaar bij te zoeken. We houden nu eenmaal van puzzelen, en zo lopen we steeds door elkaar heen om peinzende blikken op elkaars badges te werpen. Ben jij misschien de homo avis? Vang jij veel wind? Of ben je een vorstelijk pleintje? Uiteindelijk wist ik toch ongeveer de helft van de namen met de omschrijvingen te matchen. Het is gewoon leuk puzzelen zonder competitie, want na afloop is eigenlijk niemand geïnteresseerd in wie nou de meeste namen goed heeft.

Tijd voor kringgesprekken, waarin iedereen wat over zichzelf vertelt. Sommigen hebben het moeilijk met hun hoogbegaafdheid, want dat kan ook een handicap zijn en velen voelen dat ook echt zo. Je wordt niet altijd begrepen, en oplossingen die jij aandraagt gaan voor anderen vaak veel bruggen te ver. Zelf vertel ik dat het eigenlijk heel belangrijk is dat de intelligensia eens uit de kast komt, zeker in ons land waar van alles wat boven het maaiveld uitsteekt de kop wordt afgehakt. Veel vooroordelen over hoogbegaafdheid moeten uit de weg worden geruimd, want het is iets totaal anders dan de meeste mensen denken. Maar ik heb het er zelf ook moeilijk mee. ‘Maar het zal wel lukken,’ grap ik. ‘Ik ben homo en heb dus al ervaring met uit de kast komen.’ Ja, ik zal er een weblogje over schrijven, maar zie mezelf nog niet mijn IQ op een visitekaartje drukken zoals sommige Amerikanen doen. Toon je je kaartje met een IQ van 137 en dan krijg je van de ander een kaartje met een van 138 terug… dat lijkt me niks. Wat niet betekent dat je niet blij en trots mag zijn op je gave, zoals anderen dat zijn op een goed sportief lijf of het componeren van mooie muziek, en dat koesteren en trainen.

Dan is er een borrel, waarbij ons verteld wordt dat het in onze kringen niet gebruikelijk is dat men rondjes geeft, want dat zou verplichtend kunnen zijn voor de minder draagkrachtigen onder ons. Daar lijkt me niks mis mee,  net zoals met het gebruik dat alle bijeenkomsten goed bereikbaar moeten zijn met het openbaar vervoer. Niet alle mensalen, zoals we onszelf noemen, zijn rijk en hebben een auto. Intussen zijn we een beetje aan elkaar en aan de sfeer gewend. Niemand vindt een ander vreemd of gek en dat geeft een relaxt gevoel van vertrouwdheid, thuis zijn, juist omdat iedereen zo gewoon is. Arm en rijk, studerend en zelfstandig, jong en oud, man en vrouw. Met hobby’s als schieten, motorrijden, geocaching en gewoon spelletjes spelen, zit iedereen gemoedelijk bij elkaar en niemand voelt zich geremd om een beetje afwijkend te doen. In een studentikoze sfeer is het bijna verplicht voor een ieder om zichzelf te zijn en te blijven. Er is dan ook weinig etiquette onder deze, eh… ons vrijdenkers. Inmiddels raak ik in gesprek met iemand die net als ik niet tegen harde geluiden kan, waarmee ook hier opnieuw opvalt dat hoogbegaafdheid vaak gepaard gaat met een verhoogde zintuiglijke gevoeligheid.

Als je zelf niet weet dat je hoogbegaafd bent, ben je eerder geneigd om jezelf ‘normaal’ en anderen ‘dom’ te vinden. Maar als je dat wel van jezelf durft te zeggen en te accepteren betekent dat ook dat je de anderen niet meer ‘dom’ maar gewoon ‘normaal’ vindt. In de praktijk komt het erop neer dat je meer geduld opbrengt om iets uit te leggen en het niet laat bij drie woorden waarmee de ander het dan maar moet doen. En dat je meer geduld opbrengt om naar eindeloze betogen te luisteren terwijl je allang weet wat er bedoeld wordt. Niet iedereen vindt ‘anders zijn’ leuk, wat zeker geldt als je je eigen afwijkende eigenschap of gedrag niet hebt geaccepteerd. Sommige mensalen doen dan ook hun uiterste best om te ontkennen dat ze hoogbegaafd zijn, waarover vaak grappen worden gemaakt. Een mogelijke hertest – die niet bestaat, want je blijft gewoon lid voor de rest van je leven – is voor veel van hen dan ook een nachtmerrie.

Dan is er gezamenlijk eten in de Zandvoortse strandtent. De een vertelt over de OV-chipkaart en de ander had ook in nrc.next gelezen over het boek Bullshit Management en gaat dat snel kopen. Een derde weet ook niet hoe het eten heet dat we op ons bord hebben, en een vierde die politicologie heeft gestudeerd denkt erover om ook maar rechten te gaan studeren, wat mij geen slecht idee lijkt. We drinken onze laatste glaasjes en dan is het weer tijd om op te stappen. Sommigen zitten naar de dienstregeling van de trein te kijken, maar dat ik niks voor mij. Na een afscheid wandel ik nog even naar de zee. Iets verderop strandtent 17 waar ons gezin in de jaren vijftig altijd neerstreek. Een leuke dag was het, in een fijne sfeer. Veel Waterman-energie eigenlijk: mentaal gericht, alternatief bezig en last but not least een wereldgrote groep van gelijkgestemden. Want het is een grote familie waar je geacht wordt elkaar met de voornamen aan te spreken en waar je via het internet van alles en nog veel meer met elkaar deelt. En zo voelt het ook. Heerlijk!

Wat is chaos? In de Griekse mythologie is Chaos de stammoeder van alle goden, is zij de Leegte of het Niets waaruit alles is ontstaan. Haar kinderen waren de Aarde, de Liefde, de Duisternis, de Nacht en de Onderwereld. Die zijn het voorgeslacht van de complexe en bonte godenwereld, die op zich weer één grote chaos is maar toch de Kosmos vorm heeft gegeven. Het woord zegt het al: vormgeven. Dat was nodig want in de chaos was alles nog vormloos, ongestructureerd, zonder grenzen, een grote wanorde. Net zoals een kamer die je afsluit en dan na jaren, eeuwen, millennia of eeuwig later weer eens gaat inspecteren: na een jaartje is het muf en stoffig geworden, na tien jaar moet je je door spinrag en schimmelresten ploegen, na honderd jaar zijn de meubels en gordijnen half aangevreten en bedekt plafondkalk de vloer. En uiteindelijk verliest alles zijn vorm en structuur, heeft alles zich met alles vermengd en verworden tot een dikke brei of mist waarin niets meer van iets anders te onderscheiden is. Zo is chaos de ultieme Eenheid van alles, de opperste Gelijkheid. Alles is één. Of beter gezegd: alles is nog één, want uit deze grijze oersoep gingen de goden de Kosmos scheppen.

Volgens de tweede wet van de thermodynamica heeft alles in een gesloten systeem, dus zonder invloeden van buitenaf, de spontane neiging ongelijkmatigheden af te vlakken. Om het met mooie woorden te zeggen: de entropie neemt toe, wat zich goed laat vergelijken met het groter worden van de chaos. Heeft in een kosmos alles kleurig zijn plekje, vorm en identiteit, in de chaos blijft daar weinig van over. Overigens denk ik dat een chaos ook door heel goed schudden te realiseren is. Neem een doos gesorteerde chocolaatjes, rammel die goed en stevig door elkaar, en je hebt een doos echt gesorteerde chocolaatjes. Eerst betekende gesorteerd nog dat de soorten keurig bij elkaar lagen, en nu betekent gesorteerd dat het een rommeltje is waar alles door elkaar ligt. Maar het leuke van de tweede wet van de thermodynamica is dat je voor het maken van een chaos helemaal niets hoeft te doen, alsof dat een natuurlijke toestand is waartoe uiteindelijk alles vervalt. En dat is nu precies het neoliberale ideaal waar overheidsbemoeienis taboe is en men in principe niet wil ingrijpen in de markt. Het neoliberalisme leidt dus tot chaos. Kijk voor een praktijkvoorbeeld maar naar het functioneren van de Nederlandse Spoorwegen.

Dit alles heeft eigenlijk weinig te maken met de zogenaamde chaostheorie met zijn verhaal over kleine oorzaken die grote gevolgen kunnen hebben. De vlinder die klapwiekt met zijn vleugels en zo aan de andere kant van de wereld een orkaan veroorzaakt. Over onvoorspelbare zaken die vroeger toeval werden genoemd, maar die toch gewoon ouderwets gedetermineerd zijn, zij het op zo’n kleine onzichtbare schaal dat we er in de praktijk niets meer mee kunnen. Neem het weer. We zouden wel op elke vierkante meter van de aardbodem een weerstation kunnen neerzetten om het zo een tikje beter te kunnen voorspellen, maar uiteindelijk hebben die meetkasten ook weer invloed op het weer, zodat een en ander een beetje ingewikkeld, zeg maar onmogelijk wordt. Tegelijk laat zich in zogenaamde fractals zien hoe zich uit die zogenaamde chaos – die alleen zo genoemd wordt omdat haar bron in de praktijk onzichtbaar is en onvoorspelbare gevolgen kan hebben – een prachtige kosmos kan ontwikkelen. Vele mooie voorbeelden van fractals zijn op Wikipedia te zien: werelden binnen werelden, in oneindige herhaling. Wat voor mij altijd heeft geïllustreerd hoe uiteindelijk alles in alles aanwezig is.

Evenmin als volgens de relativiteitstheorie alles relatief is, zoals mijn technische broer me eergisteren uitlegde, zegt de chaostheorie dat er chaos bestaat. Tegenwoordig noemen iets een chaos als we de oorzaken niet kunnen doorgronden, terwijl het bij de Grieken en de thermodynamica wijst op een vormloze toestand van ongestructureerdheid waarin alles met alles is versmolten. Het is wel opmerkelijk dat we juist in onze tijd veel bezig zijn met chaos, waarmee iets verraden van de cultuur waarin we leven. Bij de Grieken was het ook al een rommeltje. Chaos was de opa van de Lucht, Uranos (Uranus), en die was weer de grootvader van de Tijd, Chronos (Saturnus) die weer de vader van Zeus (Jupiter) was maar ook van Poseidon (Neptunus) die in de astrologie weer met chaos wordt geassocieerd. Eigenlijk geniet ik ervan dat die Griekse godenwereld zo’n rommeltje is. Dat is humor. En humor is volgens mij de essentie van spiritualiteit: je denkt alles goed door te hebben en je zaakjes netjes op orde te hebben, en dan blijkt toch weer alles totaal anders in elkaar te zitten dan je dacht. Lol! Daar zit je dan met je goede gedrag als wetenschapper, filosoof, politicus, christen, mohammedaan, boeddhist, sannyasin, rozenkruiser of wat dan ook. Chaos! Heerlijk eigenlijk!

Helaas is men in het dagelijkse huis-, tuin- en keukenleven echter meestal op de vlucht voor de stilte van het hart. Al vanaf september bereiden we ons, opgejaagd door commercie, voor op de decemberfeesten. Al vroeg liggen pepernoten, taaitaaipoppen en chocoladeletters in de schappen. Het is net alsof we oktober en november maar gauw willen overslaan, en we niet meer de eigen energie en sfeer van deze herfstmaanden mogen proeven. Wat niets anders betekent dan dat we collectief bang zijn voor de intens diepe gevoelens van de Schorpioen. Voor confrontatie met onze eigen kleinheid en sterfelijkheid. Terwijl alleen dan transformatie mogelijk is, wat zo mooi wordt uitgebeeld in de vogel Feniks die uit zijn eigen as herrijst.

Seltsam im Nebel zu wandern. Einsam ist jeder Busch und Stein. Kein Baum sieht den andern. Jeder ist allein, dichtte Hermann Hesse. Onlangs juichte zelfs de popgroep Polarkreis 18 het uit: Wir sind allein! alsof dat het mooiste is dat er is. En dat is het ook, zeker in deze tijd van het jaar. Het memento mori is volgens Jed McKenna van wezenlijk belang op de weg naar transformatie. En daarvoor lenen deze maanden zich uitstekend.

(Voorwoord in De Vuurfakkel, november-december 2010)

De meeste mensen weten weinig van wat zich allemaal in de sterrenhemel afspeelt. Dat wordt ook steeds moeilijker te zien omdat de lichtuitstoot jaarlijks met maar liefst 3 tot 6 procent toeneemt. Nederland is, samen met België en Puerto Rico, het meest verlichte land ter wereld, staat op de website van het Platform Lichthinder te lezen. Maar wat heb je aan verlichting als je Al niet meer kunt zien? Gelukkig zijn er technieken die ons kunnen helpen ons verloren contact met de werkelijkheid weer te herstellen, zoals virtual reality, in dit geval in de vorm van een planetarium. Op zaterdag 16 augustus 1958, ik was toen elf jaar, nam mijn vader me mee naar Den Haag. Met de bus. Daar was een Planetarium naast het gebouw van de Haagse Courant. Daarover schrijft Frank Faber op zijn weblog www.jeugdsentimenten.net, dus ik ben niet de enige die daar mooie herinneringen aan heeft! Overweldigd was ik door de diepe sterrenpracht, en een van de eerste dingen die ik thuis ging doen was zelf een planetarium op mijn kamertje bouwen.

Het bouwen van een planetarium gaat als volgt. Benodigd: 8 latten van ca 1,5 à 2 meter, 1 wit laken, ca 15 m2 gordijnstof, 4 groentekistjes, 3 plankjes van 30 x 150 cm, 1 speelgoedprojector, 1 vel etalagekarton en 1 speld. Bouw van de latten, de gordijnstof en de lakens een blokvormige tent met zijden van ca 1,5 m en een hoogte van ca 2 m. Gebruik hierbij het laken als plafond en laat aan één zijde een opening vrij om het planetarium te betreden. Maak zitplaatsen langs de overige 3 zijden door de 4 groentekistjes in de hoeken te plaatsen en daar de 3 planken op te leggen. Plaats de speelgoedprojector met zijn achterzijde in het midden op de grond, zodat het licht ervan naar boven gericht is. Knip van het etalagekarton stroken van ca 3 cm breed en prik daarin met de speld de patronen van sterrenhemels en sterrenbeelden. Sluit de projector aan op het lichtnet en schuif de kartonnen stroken door de sleuf waar normaliter zich de film bevindt. Nodig klasgenootjes en de juf uit om tegen geringe betaling te komen kijken. Maak niet de fout om (a) je moeder er niet van op de hoogte te stellen als de juf komt en (b) geen rekening te houden met de omvang van de juf, vooral als ze heel aardig is zoals de mijne dat was.

Nou ja, ik bedoel maar. Als kind zat ik al in sterrengidsen, toen nog in oblong-formaat,  te neuzen. Wist ik dat een dag maar 23 uur, 57 minuten en 4,09 seconden duurde, hoewel ik nu uit de sterrengids begrijp dat ik dat laatste eigenlijk zou moeten afronden op 4,10 seconden. Weten dat de aarde 150 miljoen kilometer van de zon is verwijderd en het rijtje van de planeten kunnen opdreunen behoort toch tot de basiskennis van een kind? Als klein jongetje had ik al een draaibare sterrenkaart. Ik las ook graag boeken. Totdat ik bij allemaal verhalen over sterrenbeelden las over de heilige Laurentius die ‘levend en naakt op een rooster gebraden’ werd, wat me toch zo machtig op de maag viel dat ik nooit meer verder heb gelezen in dat boek. De sterren stonden verder op een laag pitje, hoewel ze in psychedelische visioenen best een belangrijke rol bleven spelen. In 1968 blies Stanley Kubricks film 2001: A Space Odyssey mijn liefde voor de ruimte en de sterren weer nieuw leven in. In 1980 keek ik met rode oortjes naar Carl Sagans 13-delige documentaire Cosmos, gedragen door prachtige muziek uit onder andere Heaven and Hell van Vangelis. En op zondag 14 augustus 1983 zat ik, na vrijwel exact vijfentwintig jaar, opnieuw in een planetarium, dit keer in het Gaasperpark in de Bijlmermeer. ‘Die muziek!’ schreef ik mijn Gereformeerde Vriend (Niet Vrijgemaakt) een dag later. ‘Daar was het weer! “Shine on you crazy diamond” van “Wish you were here”! De witte koepel boven onze hoofden verdween om plaats te maken voor een invallende schemering waarin steeds meer sterren in de oneindige diepte begonnen te flonkeren. (…) Gedragen door langzame Pink Floyd-akkoorden kwamen er steeds meer sterren aan de hemel en een gevoel van “Hier ben ik thuis” kneep mijn keel dicht en maakte mijn ogen vochtig. Een traan hobbelde over mijn linkerwang. De zwermen van sterren lokten me en ik zou zo in de diepte willen vallen.’

De stap van astronomie van astrologie is heel klein, zeker als je ook nog psychologie hebt gestudeerd en met computers stoeit. Hoewel ik me er in de jaren zestig al een poos mee had beziggehouden, werd ik in juli 1984 pas echt gepakt door de astrologie. In het gras van het Bergwijkpark vlak bij mijn flat in de Bijlmer lag ik enthousiast en serieus opnieuw de astrologie te bestuderen, met alle gevolgen van dien. Natuurlijk las ik ook wat Bhagwan over astrologie te vertellen had. ‘If we look at astrology as a science which disintegrates our egos, which dissolves our “I”, then it is religion.’ zei hij in Bombay op 10 juli 1971. ‘But if we go to the ordinary astrologer for the safety of our egos (…) Astrology means you are not, the universe is; you are not, the cosmos is. It means enormous forces are at work all around, and you are nothing before them. One needs to be attentive to this kind of astrology, but this is possible only when we see ourselves as part and parcel of this vast universe.’

Ik ben maar een deel van de werkelijkheid, en als ik de werkelijkheid, waarheid of schoonheid zoek, kan dat alleen over de kosmos gaan, over het Al, inclusief alle tijd en ruimte. Dan blijkt de stelling ‘ik besta’ onhoudbaar, omdat ik de meeste tijd niet besta en omdat ik me dan nog alleen hier op dit kleine plekje in Oldegeppel bevind. Maar kennelijk is er, geïnspireerd door een vaag bewustzijn van de eenheid van alles, ook een verlangen naar niet-bestaan, naar die transpersoonlijke wereld voorbij het ego, naar het samenvallen en -smelten met het Al. En zijn wij dromers zolang wij geloven dat dat niet al lang het geval is. Ik wil herinnerd worden aan wat ik eigenlijk ben en wat mijn thuis is, en één van mijn gidsen is de Sterrengids. Daarin zie ik niet alleen hoe de sterrenhemel eruitziet, wat de fase van de maan is en waar de planeten zich bevinden. Want ik lees ook over de veranderlijke ster SU Tau die zichzelf ritmisch verduistert door roetwolken uit te ademen, hoe mooi het is als sterren vlak langs de polen van de maan lijken te schuiven, en dat de aarde in een jaar zo’n 10.000 ton gruis- en stofdeeltjes opveegt, wat soms leidt tot lichtsporen die ‘vallende sterren’ worden genoemd. De Sterrengids bevat ook veel voer voor de linker hersenhelft, zoals toelichtingen over tijdberekening, oriëntatie in de ruimte, formules en astronomische constanten, maar dat alles is waardeloos zonder ruimtelijk inzicht van de rechter hersenhelft. Daar heb ik geen gebrek aan, want de sterren zijn mijn gids.

Het was tijdens het WK niet alleen nieuwe maan. Er was zelfs, zij het niet zichtbaar in Nederland, een zonsverduistering! De Maan bedekte de Zon op de 19e graad van de Kreeft. Dus even gekeken op de Inspiratiesite van Jan de Graaf, bij wie ik enkele cursussen heb gevolgd toen hij nog in de Hilversumse Meent woonde. Daar vond ik de horoscoop van Nederland. Geboren op 16 maart 1815 om 11.40 GMT te Amsterdam. Ik wist dat Nederland een gezellig, kneuterig, waterig, gevoelig en bemoederend landje was, maar dat de ascendant van Nederland ook op 19 graden Kreeft stond was ik even vergeten. De ascendant, het aan het oostelijke horizon opkomende teken, zegt iets over de manier waarop je overkomt, de eerste indruk die je op anderen maakt. Gezellig, kneuterig, waterig, gevoelig en bemoederend dus.

Omdat een nieuwe maan op een nieuw begin duidt, kan ik me voorstellen dat deze op de ascendant uitwerkt als de conceptie van een nieuw imago. Hoe we overkomen was even hardstikke belangrijk voor ons. Dat werd en blijft echter extra lastig omdat in de horoscoop van Nederland Mars tegenover de ascendant staat, ofwel op de descendant die iets zegt over relaties met anderen. Voor je het weet raken relaties verstoord en is er een teveel aan assertiviteit of agressie in het spel. Die dan niet snel wordt opgeruimd omdat de evenwicht en vredebrengende Venus in de horoscoop van Nederland niet echt goed met Mars kan opschieten: die maakt een vierkantsaspect met Mars en staat ook nog eens in Ram, dus dat schiet niet op.

Omdat altijd rond die dagen de Zon op 19 graden Kreeft staat, is 11 juli dus eigenlijk een dag waarop Nederland conflicten moet vermijden, geen strijd met aangaan in welke betekenis dan ook. Dat wordt een afgang. Maar zoals dat ons tegenwoordig door managers wordt gezegd: het geeft ook kansen! Maar daartoe moet precies het tegengestelde gebeuren: inkeer. De nieuwe maan is tenslotte het toppunt van abstractie, spiritualiteit, en een zonsverduistering dwingt je er bijna toe want anders gebeuren er ongelukken. Als je dan wat anders gaat doen, zoals trachten een WK te winnen, wil dat maar niet lukken. Het is er gewoon niet het juiste moment voor, de tijd is er nog niet voor gerijpt. Sterker nog: we doen dan precies de verkeerde dingen. Wat we dan nodig hebben is vrede, stilte en rust om ons heen. Maar voetbal is oorlog.

In dit licht is het heel opvallend en hoopgevend dat mensen zo op zoek zijn naar hun identiteit. Zelfs in de gemeente zijn we bezig met het opstellen van een zogenaamde strategische visie waarin de identiteit van Oldegeppel voor de komende dertig jaar in grote lijnen wordt vastgelegd. Want als je zo nodig wilt overleven in je zelfstandigheid is het niet onredelijk dat grote overheidsbazen vragen waarom je zelfstandig wilt blijven, ofwel wat jou als gemeente zo uniek maakt dat je meent niet met andere gemeenten samengevoegd te kunnen worden. Maar ook landelijk zitten we met onze identiteit in onze maag: geconfronteerd met een multicultuur vragen we ons af wat Nederland nu eigenlijk is en wat moeizaam in een canon wordt samengevat, of wat het Europa dat we zowel wel als niet willen nu eigenlijk voorstelt.

Rob Wijnberg, auteur van de bestseller Nietzsche en Kant lezen de krant, is dus samen met Stine Jensen op zoek gegaan naar identiteit. En die ontstaat doordat mensen zich met van alles en nog wat  identificeren, zodat de hoofdstukken titels hebben die allemaal eindigen met ‘dus ik ben.’ Opvallend is dat hierbij een reeks archetypen van stal wordt gehaald, zonder dat de auteurs zich daarvan bewust lijken te zijn. Want de titels van de hoofdstukken, ofwel datgene waarmee mensen zich kunnen identificeren, blijken in grote lijnen overeen te komen met de betekenis van de planeten en de ascendant in de astrologie. Ik denk dus ik ben: Mercurius. Ik voel dus ik ben: Venus. Ik werk dus ik ben: Mars, Ik heet dus ik ben: Zon. Ik hoor erbij, dus ik ben: Uranus. Ik lijd, dus ik ben: Neptunus. Ik heb een verleden, dus ik ben: Maan. Ik heb lief, dus ik ben: Jupiter. Ik word erkend, dus ik ben: Saturnus. Ik consumeer, dus ik ben: Pluto. Ik heb een lichaam, dus ik ben: ascendant. Ik moet toegeven dat dit niet voor honderd procent klopt, maar de grote lijn is opvallend.

Ik ben mezelf, dus ik ben. Zo heet de epiloog van het boek, en ik hoopte op een ontknoping die boven al die identificaties uit zou stijgen. Hoewel het een mooie schets geeft van de huidige grondhouding van onmiddellijke behoeftenbevrediging, waarbij we alles van anderen en de overheid verwachten maar daar zelf steeds minder voor over hebben, gaat het boek totaal niet in op wie of wat zich nou eigenlijk met dit alles identificeert. En dat is jammer. Zeker voor filosofen is het een misser als ze deze meest wezenlijke vraag niet stellen. Wat niet wegneemt dat het genieten is geblazen van dit soort boeken, want het komt vandaag de dag niet vaak meer voor dat mensen überhaupt nog een beetje helder en logisch denken – daar is gewoon geen tijd meer voor in onze snelle samenleving die in een identiteitscrisis lijkt te verkeren. Een crisis die een schaap in wolfskleren zal blijken te zijn, want ‘wie ben ik?’ is eigenlijk een spirituele vraag. Een vraag waarop elk antwoord fout is maar dat wordt alleen na veel missers ontdekt.

Een vergelijking met de horoscooptekening dringt zich op. Het geboorte- en stervensmoment – 6 uur op de klok – is dan het middernachtspunt, IC of imum coeli, diep in het zuiden, verborgen in de stille aarde. (Astronomisch bekeken wijst de Zuidpool de diepte in, naar beneden!) Om negen uur, als we 21 worden, zijn we het meest bezig met de fysieke wereld: ons lichaam heeft zijn perfectie bereikt en we zijn klaar om alles materieel vorm te gaan geven. We komen tevoorschijn en laten ons zien, durven onze zon te laten schijnen: de ascendant of oostelijke horizon in de horoscoop. We gaan aan het werk, en verliezen ons in concretisering, vormgeving en produceren. We krijgen kinderen en gaan in deze lentejaren vrolijk de zomer tegemoet. Die laatste komt overeen met ons 42e jaar, het moment waarop de wijzers naar boven wijzen, naar het noorden, naar de midhemel of het medium coeli in de horoscoop waar we in kracht en pracht aan de top van ons leven staan. Maar dan is het mooi geweest – en als het goed is echt mooi! – en beginnen we voorzichtig met het wel gezien te hebben, en gooien we het roer om richting evolutie, de stof uit.

Wellicht zou het leuk zijn om de horoscoop over deze wijzerplaat te leggen. Omdat in de horoscoop de dierenriemtekens tegen de klok in lopen, ga je in je leven niet van Ram naar Vissen, maar van Vissen terug naar Ram. En als je goed oplet is ook daar een ontwikkeling in te ontdekken, misschien wel een schaduwontwikkeling van wat er op het psychologische of spirituele vlak allemaal gebeurt. Ik gooi het maar in de groep ter nader onderzoek. Niet bij iedereen staan de dierenriemtekens op dezelfde plekken in de horoscoop. Bij mij begint dan alles met Ram – ja, ik schijn snel geboren te zijn. Op mijn 21ste kondigde de wereldwijze Boogschutter zich in mij aan – toen stak mijn schrijverstalent hoogdravend en speels de kop op. Rond mijn 42e glorieerde ik in het teken Weegschaal – ik was vaak in de commune waar ik Vriend leerde kennen. En nu sta ik aan het begin van de Tweelingen in me – opnieuw ben ik hard aan het schrijven geslagen.

Maar mijn Wijze Tante voegt in  haar artikel – een manuscript dat ik vond en in de laatste Vuurfakkel heb geplaatst – aan dit model nog iets toe. Namelijk dat de opgaande en neergaande levenshelft met elkaar corresponderen, en wel zodanig dat het 7e levensjaar overeenkomt met het 77e, het 14e met het 70ste, het 21ste met het 63ste, het 28ste met het 56ste en het 35ste met het 49ste. Elke leeftijd vindt herkenning in een leeftijd gelijk aan 84 minus die leeftijd. Anders gezegd: als je bij de duik in de stof op bepaalde dieptes nog rommel hebt laten liggen, kom je die weer tegen op je terugreis naar de oppervlakte. Mijn Wijze Tante schrijft ook ‘waar men in het verleden iets niet goed heeft kunnen ontplooien, waar iets verdrukt, verwaarloosd of mislukt is, daar ontbreekt het nu op de terugweg aan de noodzakelijke krachten voor die verheffing.’

Hoe oud ben ik nu? Ben ik 63 of 21? Die laatste is wakker geschud door mijn virtuele vriendje Robbie, die inderdaad 21 is en door wie ik al die studentenjaren met bijbehorende gevoelens en gedachten weer opnieuw beleef. Kennelijk was er 42 jaar geleden iets nog niet af, en moet ik even terug om enthousiasme, idealen, verliefdheden opnieuw leven in te blazen, de puurheid en echtheid van het tijdloos jong zijn in mezelf te hervinden. Ik ontmasker romantiek als veel spiritueler dan meestal gedacht wordt. Omdat het genieten van het verlangen an sich helemaal in het hier en nu is. Romantici moeten er niet aan denken dat hun verlangens bevredigd worden, dat is helemaal niet de bedoeling! Als dat doel bereikt zou worden, zou in een mum van tijd er weer een ander verlangen zijn, en dat schiet niet op. Nee, het is heerlijk om te smelten in het smachten en doortinteld van het goddelijke te sterven! Gewoon beleven dat het er hier en nu is. Dat is gewoon hun allerhoogste geluk. En ook voor mij het mooiste dat er is. Ja, de meeste mensen denken dat ik 63 ben, maar eigenlijk ben ik nog steeds 21! Iemand die het gewoon verdomt om oud te worden. Eigenlijk bestaan leeftijden niet, omdat er maar één leeftijd is.

De eerste stappen op de maan waren niet alleen een fysieke kennismaking. Er was veel meer aan de hand, want de maan is niet alleen een brok rotsachtige materie dat trouw om de aarde cirkelt. De maan verlicht de nacht en geeft veiligheid, is als een moeder die ons koestert en over ons waakt. De maan trekt aan de zeeën en oceanen, heerst over het water en daarmee – als we Masaru Emoto mogen geloven – over ons geheugen, waarbij ze hecht aan conditioneringen en aan het vertrouwde verleden dat we immers steeds hebben overleefd. Maar de maan is ook veranderlijk in dit alles, kan door haar verschillende schijngestalten best wispelturig zijn. Kortom: de maan bestaat ook in de astrale en mentale wereld, en vertegenwoordigt onze persoonlijkheid, de vorm waarin ons goddelijke zelf gegoten is, met al zijn rariteiten en hebbelijkheden.

De maan is een afspiegeling van en doorgang naar de zon die ons ware zelf vertegenwoordigt, onze oorsprong. De zon staat voor onze individualiteit, die verder gaat dan verleden, veiligheid, voeding, volk en vorm. In de astrologische termen kan de verhouding tussen de zon en de maan, als heersers over de tekens Kreeft en Leeuw, afgeschilderd worden als die tussen hoger en lager zelf, tussen het hart en maag, tussen creativiteit en conditionering, tussen idee en vorm. Je zou de reis naar de maan dus ook kunnen opvatten als de reis naar de persoonlijkheid, een soort collectieve psychotherapie. En dat past ook mooi in het tijdsbeeld van eind jaren zestig, begin jaren zeventig. Steeds werd duidelijker we onze zelfrealisatie of zelfactualisatie, zo niet verlichting in de weg stonden met onze eigen beperkte persoonlijkheid die zich liever onder een deken van romantisch maanlicht koesterde.

De maan is dus enerzijds een opstap voor een reis naar de zon, maar kan anderzijds juist ons ware zelf verduisteren. In de zomer van 1999 waren Vriend en ik naar Alex in Zuid-Duitsland gereisd, om daar de zonsverduistering van 11 augustus mee te maken. In een arcadisch landschap braken de wolken op het juiste moment, zodat we met onze Zeiss-brilletjes precies konden volgen hoe steeds een grotere hap uit de zon werd genomen. En juist de laatste hap maakte de zonsverduistering zo bijzonder: opeens keek ik met blote ogen naar de zon, de natuur trok zich naargeestig terug, maar vogels bleven fluiten in het onnatuurlijk verlichte landschap. Het ging waaien en de ervaring dat de zon en de maan precies op één lijn met mij stonden deed me bijna knielen en bidden van dankbaarheid. Zo moest de wereld er hebben uitgezien toen Christus gekruisigd was…

Zo veel als er gefantaseerd is over reizen naar de maan – van Jules Verne tot en met Kuifje – zo weinig hoor je over reizen naar de zon. Misschien speelt de zon minder tot de verbeelding omdat je er geen vaste voet op kan zetten of omdat zijn hitte verzengend is – dingen waar de persoonlijkheid nu eenmaal niet van houdt. Daarom is het des te meer genieten van de film Sunshine uit 2007, met de niet te versmaden Cillian Murphy, waarbij je bij het naderen van de zon steeds meer voelt van het wezen van haar warmte en straling. De zon als hart van ons zonnestelsel, de zon als het hart van jezelf.

De eerste stap op de maan, vandaag 40 jaar geleden, was dus niet alleen fysiek een ‘gigantische sprong voor de mensheid’, maar had ook iets met de spirituele ontwikkeling van ons mensen te maken. En wel in die betekenis dat we wellicht in die periode meer dan ooit onze persoonlijkheid gingen verkennen – persoonlijkheid als schenker van noodzakelijke voeding en veiligheid, maar tegelijkertijd als belemmering om bij onze ware aard te komen. Mijn lievelingsgroep Pink Floyd heeft dat heel mooi verwoord in de songs Brain damage en Eclipse, de apotheose van het muzikale bouwwerk The dark side of the moon uit 1973:

all that is now,
all that is gone,
all that’s to come,
and everything under the sun is in tune,
but the sun is eclipsed by the moon.

Onder de zon is alles goed, maar de zon wordt verduisterd door de maan, de persoonlijkheid die zelfs tot gekte, maanziekte, kan leiden. “There is no dark side of the moon really,” wordt daar nog even zachtjes aan toegevoegd. “Matter of fact it’s all dark.” Het maanlicht is eigenlijk zonlicht en daarom sluit dit meesterwerk van Pink Floyd dan ook af met hetzelfde geluid van het kloppende hart waarmee alles begon. Het hart ofwel de zon als levengever en bron.

Vandaag is dus ook mijn Gereformeerde Vriend (Niet Vrijgemaakt) jarig! In de fysieke wereld zien we elkaar de laatste jaren niet veel, maar het zal trouwe bezoekers van mijn weblog inmiddels duidelijk zijn dat dat niet het enige criterium voor vriendschap is. Sommige vrienden ervaar je nu eenmaal als je familie en blijven zo een deel van je leven uitmaken. En blijf je daarom feliciteren. Ik wens deze vriend, met wie ik in mijn studententijd en ook daarna zoveel heb meegemaakt, dan ook nog vele gelukkige jaren toe.