Dat moet zo ongeveer de redenatie zijn van al die organisaties die zo nodig voor creatievelingen moeten opkomen. Alleen niet voor hun creaties, want liever dan anderen daarvan te laten meegenieten, zijn ze heel blij met wetten als de Stop Online Piracy Act  (SOPA) en de Protect IP Act (PIPA), die dat zoveel mogelijk trachten te beperken. In het voetspoor van architect Roark, die in Ayn Rands The Fountainhead zijn eigen bouwsel opblaast, blijft men van mening dat het geschapene eigendom blijft van de schepper en daarom niet zomaar kosteloos aan iedereen ter beschikking mag worden gesteld. Voor wat hoort wat. De componist heeft een mooi liedje gemaakt en dient daarvoor beloond te worden. Omdat artiesten meestal niet de meest assertieve types zijn zetten hordes mensen en organisaties zich voor hen in. Die verdienen er vaak meer aan dan de artiest zelf, maar dat is nog altijd beter dan dat de kunstenaar uiteindelijk op straat met koude vingers op een viool staat te krabbelen.

Inmiddels zijn dat soort organisaties zulke machtsblokken geworden dat ze naar eigen willekeur zomaar sites uit de lucht kunnen halen. Dat doen ze graag, want volgens BREIN ofwel Bescherming Rechten Entertainment Industrie Nederland – waarnaar ik graag met een link had verwezen als hun site momenteel niet door de opvlammende cyberwar onbereikbaar was –  is iedereen per definitie verdacht van illegaliteit. Want waarom anders moet ik op een legaal gekochte dvd allemaal waarschuwingen van deze organisatie lezen, die ik niet eens even mag skippen terwijl het toch mijn eigen echt legaal gekochte schijfje is? Daar zitten natuurlijk allemaal ingewikkelde juridische constructies achter, zoals dat ook met software het geval is, en die er in het kort op neerkomen dat het zowel wel als niet je eigendom is.

En weinigen hebben in de gaten dat de verdachtmaker meestal zelf het meest verdacht is. Omdat je met het wantrouwen van anderen juist dat wantrouwen creëert. Niemand voelt zich er lekker bij om gecontroleerd te worden. Iemand die mij wantrouwt, wantrouw ik ook. Zo bedenken ze dat kopers alvast een boete moeten krijgen in de vorm van een thuiskopieheffing op cd’s, dvd’s en cd-roms omdat er toch wel illegaal materiaal op zal komen te staan. Dat is volgens Leon Rijnbeek, voorzitter van de STOBI ofwel Stichting overlegorgaan blanco informatiedragers, in nrc.next van vandaag ‘net zoiets als alvast een boete betalen als je een auto koopt omdat je vervolgens dan ongestraft door rood kunt rijden.’

De cruciale vraag is natuurlijk: wat is belangrijker: opkomen voor auteursrechten of voor een vrij internet? Ik kies voor het laatste. Zeker omdat auteursrecht eigenlijk een neoliberaal kwaad is. Het gaat ervan uit een creatie het eigendom is van een artiest. Daarom zal je op geen enkele verzamel-cd met hits uit de jaren zestig ook maar één nummer van de echte Beatles of Rolling Stones vinden. Maar elke kunstenaar kan ervan getuigen dat wat hij maakt eigenlijk niet van hem is, maar door inspiratie is ingegeven. De artiest is alleen een doorgeefluik en voor dat werk, en het zich eigen maken van de daarvoor benodigde vaardigheden, moet hij beloond worden. Maar tegelijk moet kunst bevrijd worden uit de klauwen van wat voor soort rechten dan ook, want  kunstenaars zien niets liever dan dat hun hartekinderen vrij uitvliegen over de wereld zodat iedereen ervan kan genieten.

Steeds meer bleek dat het internet een echte verbindende kracht was, die niet beperkt bleef tot het uitwisselen van informatie. Ik merkte dat het ook een middel was om gevoelens te delen. Eigenlijk net zoals je die kunt delen door brieven naar elkaar te schrijven, of mooie boeken te lezen die je ontroerden. Want was dat eigenlijk ook niet magie? Dat inkt op papier een drager kon worden van immateriële communicatie? Dat digitale prints op een cd je tot het diepst van je wezen konden raken? Dat zielen met elkaar in contact konden komen door radio en televisie? Dat kón toch eigenlijk helemaal niet? En dan heb ik het niet alleen over hoe mensen verbonden kunnen raken en zich organiseren met behulp van Facebook of Twitter, zoals we in de Arabische Lente zagen en zien. Maar ook over hoe je in computergames betrokken kunt raken in wonderbaarlijke werelden, en een band kunt krijgen met medespelers die je in ‘real life’ nog nooit hebt gezien. Het internet kan ‘immersief’ zijn: je vergeet dat je achter een computer zit of aan het twitteren bent, en verdrinkt in een virtuele wereld. Net zoals je bij het lezen van een spannend boek of bij het luisteren van mooie muziek even van de wereld bent.

Juist het ervaren van de echtheid van zogenaamde virtuele werelden maakt het voor sommigen tot een gevaarlijke verslaving aan een schijnwereld vol illusies, en bij anderen tot een bevrijdende verlossing van de materiële wereld met al zijn beperkingen. Maar eigenlijk is er niet zoveel verschil, want ook real life zit vol illusies en schijn terwijl ‘virtuele’ vriendschappen heel echt en reëel kunnen aanvoelen. ‘Virtual reality bestaat niet,’ concludeerde ik dan ook op een blog van de Koorddanser onder de titel Mijn avatar en ik. Het ‘verschil tussen de second-life wereld en de wereld waarin we met ons lichaam leven is natuurlijk het fysieke: aanraking, zowel lichamelijk als energetisch. Een groot verschil; denk aan de massages!’ reageerde Prabhu Haremaker bij wie ik regelmatig op tafel lig, en ik moet toegeven dat het heerlijk is om mijn lichaam onder zijn handen te laten verwennen, hoewel er soms wel even een pijnpunt doorgedrukt moet worden. Het is inderdaad zo dat internet afhankelijk is van in real life ontwikkelde en gebouwde computers, net zoals de mooie gedichtenbundel niet kan bestaan zonder dat ooit mensen papier en inkt hebben gemaakt. Maar het omgekeerde geldt ook: hoe zouden computers hebben kunnen bestaan zonder ideeën en gedachten uit een niet-materiële wereld?

Zo lijken virtual reality en real life door elkaar te lopen en met elkaar te versmelten. Ze zijn afhankelijk van elkaar en beïnvloeden elkaar, zijn niet echt van elkaar te scheiden. Nu is het leuke dat onze spiegelneuronen daar net zo over lijken te denken. Daarover schrijft Lynne McTaggart in haar boek De verbinding. ‘Als we de gedragingen van iemand anders waarnemen, moeten we – om er iets van te begrijpen – deze ervaring mentaal herscheppen alsof we de gedraging zelf uitvoeren.’ Maar ‘ook kopiëren we alle gewaarwordingen en gevoelens die ermee zijn verbonden, in overeenstemming met onze ervaringen uit het verleden,’ zegt ze een paar pagina’s verder op bladzijde 103. Zo maken die spiegelneuronen iets als empathie begrijpelijk, en verklaren ze waarom het voor mijn subjectieve beleving niet zoveel uitmaakt of iets nu ‘echt’ is of niet.  Ja, ik zou me wel kunnen voorstellen dat iemand mij virtueel lekker zou kunnen masseren. De voordelen en de gevaren van virtual reality zijn niet zozeer de onechtheid, maar juist de echtheid ervan.

Gevoelens delen via het internet. Contact hebben en beleven zonder fysieke nabijheid. Met Twitter en Facebook teksten op schermpjes toveren die aanzetten tot acties van flashmobs tot Occupy, gedragen als je je weet door een immense, zij het onzichtbare, gemeenschap van gelijkgestemden. We kunnen bijna niet anders dan euforisch worden van alle mogelijkheden die het internet ons biedt. Natuurlijk komt deze technologie veel overheden ongelegen, maar hoezeer zij onze activiteiten ook bespioneren en onze contacten willen blokkeren, uiteindelijk zullen zij het onderspit delven omdat hackers hen altijd te slim af zullen zijn. Intelligentie en snelheid zijn nu eenmaal geen kernkwaliteiten van overheidsapparaten, en het internet is inmiddels geworden tot iets als een hologram, waarin alle informatie op alle plekken te vinden is en niet meer beperkt is tot een bepaalde computer op een specifieke locatie. Het kan bijna niet anders dan dat het internet een nieuw tijdperk inluidt. Noem het zo je wilt Aquariustijdperk, want we hebben het hier natuurlijk wel over iets dat echt watermanlijk is!

Ben ik romantisch? De romanticus gelooft in zijn dromen, in subjectieve ervaringen, leeft van gevoel, fantasie en intuïtie. Wil weg uit het huidige maatschappelijke leven omdat hij dat afwijst. Keert zich tegen materialisme en rationalisme zoals dat indertijd in de zogenaamde Verlichting verheerlijkt werd. Ervaart de bezieling van alles en verlangt naar oneindigheid en versmelting met het Al. Geniet van het verlangen om het verlangen zelf en is daarom helemaal in het hier en nu. Maar het smachten naar binden en verenigen – Alle Menschen werden Brüder – is wellicht het meest wezenlijke van de romantiek. En is dit laatste niet juist een wezenlijke kenmerk van het internet geworden? Al zoekend kom je het woord cyberromantiek wel eens tegen, maar dan beperkt het zich meestal tot mensen die via het internet op elkaar verliefd zijn. Dat kan heel reëel zijn, maar bij mij is het begrip ruimer. Gaat het om hetzelfde dat in de eerste helft van de negentiende eeuw de wereld bezielde.

Zo opent digitale technologie de weg naar werelden die er bovenuit stijgen en maakt zij de weg vrij voor wezenlijk contact en echte creativiteit die de wereld zo nodig heeft. Een nieuwe wereld waarin we allemaal één zijn en met elkaar versmelten. Ja, ik ben een romanticus in hart en nieren. Terwijl juist doordat ik me dit realiseer een computer weer gewoon een computer wordt.

Christof van Nimwegen liet ‘twee groepen vrijwilligers een lastige puzzel oplossen op de computer (…) De ene groep gebruikte software die zodanig was ontworpen dat hij zo behulpzaam mogelijk was (…) De andere groep gebruikte een kaal programma en kreeg op geen enkele manier hulp.’ Uiteraard deed de groep die extra hulp van de computer kreeg het in eerste instantie het beste. Maar ‘naarmate de test vorderde, nam de behendigheid van de groep zonder de extra software sneller toe. Op het eind konden degenen zonder de extra software de puzzel sneller oplossen (…)’ (p. 271) Na acht maanden kon de groep die geen hulp had gehad de puzzel zelfs twee keer zo snel oplossen als de groep die hulp had gehad. Een soortgelijk onderzoek waarin twee groepen proefpersonen met behulp van kalendersoftware vergaderingen moesten plannen had hetzelfde resultaat. ‘De bevindingen wijzen er volgens van Nimwegen op dat wanneer we probleemoplossing en andere cognitieve taken uitbesteden aan computers, we daarmee het vermogen verminderen van onze hersenen om “stabiele kennisstructuren – of schema’s op te bouwen”, kennisstructuren die we in nieuwe situaties zouden kunnen toepassen. Een polemist zou het nog scherper zeggen: hoe slimmer de software, des te dommer de gebruiker.’ (p. 272-273)

Software is om te gebruiken, niet om vriendelijk te zijn. Vroeger dacht ik dat denken alleen in de alternatieve wereld taboe was, maar dat geldt ook in de wereld van de vrije markt waar men profiteert van gemakzucht en hoofdzakelijk belust is op kortetermijnwinst. Het is juist deze mentale luiheid, de gebruiksvriendelijkheid die ons de laatste decennia steeds dommer maakt. Zonder gps weten we de weg niet meer. Zonder spellchecker kunnen we niet meer schrijven. Zonder kassa kan een caissière geen wisselgeld meer uitrekenen. En Facebook zoekt wel uit wie mijn vrienden zijn. Dat zijn de offers die we brengen voor het gemak. Net als onze steeds dikker worden lijven zijn ook onze hersenen steeds minder in beweging te krijgen. De vraaggerichte commercie zorgt ervoor dat we altijd in onze eigen kringetjes van vrienden en belangstellingen blijven rondcirkelen, en dat elk alternatief, alle creativiteit in de kiem wordt gesmoord. Gebruiksvriendelijkheid sust ons geleidelijk in een slaap van domheid, die al dieper in de samenleving is doorgedrongen dan we willen weten. Verdomming. Het klinkt als een vloek, maar die roepen we over onszelf uit.

Maar hoe herkenbaar tegelijk! De voortdurende afleiding geeft ons weinig kans om ons in iets te verdiepen. Je kijkt naar een pagina op je scherm. Daar staan allemaal reclames en boodschappen in de marges, en soms er dwars overheen zodat je ze moet wegklikken. Ik ken mensen die van alles doen, zelfs een gedeelte van hun scherm fysiek afdekken, om daarvan verlost te zijn. Tip: diep in de nacht surfen maakt het vaak wat rustiger. Maar dan nog heb je al die hyperlinks in je tekst, waarbij je bewust of onbewust bij elke link weer je hersens aan het werk zet voor de beslissing: volgen of niet volgen? En als je hem volgt moet je weer terug zien te komen. Of juist niet. En terwijl je zo zit te surfen laat een knipperende taakbalk je weten dat iemand met je wil chatten. Of hoor je een geluidje dat er een nieuwe mail is binnengekomen. En voor je het weet ben je ergens anders dan waar je zijn wilde. Plong! Een sms’je in het mobieltje dat naast me ligt! Ook als ik niet online ben brandt mijn smartphone soms in mijn handen om te checken of er nog nieuwe mail is. Of nieuws over de kernramp in Japan. Of iets interessants op Facebook. Of gewoon een grappige tweet van onze wethouder die zijn hond uitlaat. Eigenlijk is internet een pure verslaving van hersencellen die hunkeren naar steeds meer en meer voer om te verwerken.

Maar ik vind het zo ontzettend boeiend allemaal! Wij watermannen hebben nu eenmaal iets met nieuwe technologieën. En het internet heeft ook het grote voordeel dat het mensen met elkaar verbindt. Hoewel dat vaak oppervlakkige verbindingen zijn. Eén echte vriend in real life is beter dan tien vrienden online! Maar ook dat gaat niet altijd op, want het is ook mijn ervaring dat je online niet alleen echte vriendschappen kunt onderhouden of herstellen, maar zelfs nieuwe vrienden kunt krijgen. Zoals in Second Life. Maar dat komt misschien omdat er daar nauwelijks computers zijn en omdat je daar zonder mobieltje rondloopt. Maar het is misschien wel wat onhandig dat je een computer nodig hebt om computers te ontvluchten. En ik moet toegeven dat ik in Second Life maar heel zelden een boek lees. Dat doe ik nog wel vaak in het echte leven. Nog. Want als je een boek aan het lezen bent over waarom mensen geen boeken meer lezen, is de kans groot dat het je laatste boek is. Dank zij het internet, dat maar al te vaak een aanslag op onze intelligentie doet. Waarvan het gebruik dus eigenlijk heel link is. Hyperlink.

De politiek met zijn ambtenarenapparaat is veel te log en te verdeeld om snel en efficiënt met het internet om te kunnen gaan. Met dank aan de managers die prachtige bestuursmodellen hebben ontworpen die slechts één nadeel hebben: ze vreten geld, tijd en energie, en tegen de tijd dat daar bekend is wat een hashtag is, zijn de digitale media alweer een generatie verder geëvolueerd. De whizzkids zijn de politiek altijd te vlug af en dat is iets wat voor veel machthebbers niet te verkroppen is. Documenten van WikiLeaks nagelen de diplomatie aan de schandpaal door te laten zien dat overheden lang niet zo transparant, open en eerlijk zijn als zij willen doen voorkomen. Dat is hen een beetje teveel van het goede, zodat zij zich nu als laatste grashalm vastklampen aan de mogelijkheden om internet naar eigen believen af te sluiten. Wat ook van domheid getuigt.

Want wat stel je je voor bij het afsluiten van internet? De kabels doorknippen? Alsof dat niet meteen ook de hele economie in elkaar stort. Selectief servers dwingen bepaalde providers af te sluiten, of providers dwingen bepaalde bestanden of streams te blokkeren? Een kind kan weten dat iedereen en alles via allemaal omwegen en trucs uiteindelijk toch te bereiken is, zoals met het Tor-project. En informatie staat niet echt alleen maar op één bepaalde plek op het internet omdat het razendsnel naar andere servers over de hele wereld is gekopieerd. Het internet is als een hologram: je kan het in stukken breken, maar dan blijkt elke scherf op zichzelf ook weer alle informatie te bevatten die in het oorspronkelijke beeld zat. We zijn ons nog maar half bewust van de waarde en de betekenis die het internet heeft en nog gaat krijgen voor de menselijke ontwikkeling op wereldschaal.

De OV-chipkaart staat symbool voor de sfeer die tot de creatie ervan heeft geleid. Brave new world. Wantrouwen van de eigen klanten staat daarin voorop, want het tegengaan van zwartrijders was het belangrijkste argument om hem in te voeren. Net als de overheid die tot vertrouwen van burgers oproept terwijl ze zelf zowat in het Guinness Book of Records staat voor het afluisteren en bespioneren van hen. Als tweede komt daar de geheimzinnigheid rond de OV-chipkaart bij: nergens wordt gezegd hoe het ding nou eigenlijk werkt. Zo ben ik er nog steeds niet uit hoe er extra saldo op die kaart komt te staan terwijl hij naast mijn toetsenbord ligt tijdens het opwaarderen via internet. En dit grenst aan de sfeer van spionage die met de OV-chipkaart mogelijk is, namelijk dat precies traceerbaar is waar ik ben. Op zich vind ik dat niet zo erg, maar het moet wel mijn eigen keuze zijn, zoals ik ook in de auto mijn gps kan uitzetten. Je kan natuurlijk wel een anonieme OV-chipkaart kopen, maar dan mis je weer allemaal kortingen. Verder is er onduidelijkheid over de tarieven, waarbij je er alleen met grote moeite achter komt hoeveel je per kilometer betaalt en je ook niet van tevoren weet hoeveel je reis gaat kosten. Niet dat mij dat altijd interesseert, maar het is wel raar dat je iets moet kopen zonder te weten wat het gaat kosten. En last but not least is deze kaart de oorzaak van lelijkheid, want stations worden totaal ontsierd zo niet verpest door al die poortjes waardoor mensenmassa’s als vee worden geperst.

Wantrouwen, geheimzinnigheid, spionage, tarieven en lelijkheid getuigen van minachting voor de eigen klanten. De OV-chipkaart heeft zonder meer ook zijn voordelen, al was het alleen maar dat ik niet steeds kaartjes hoef te kopen of van tevoren hoef te weten op welk station of welke halte ik ga uitstappen. Maar op de wijze zoals de kaart nu wordt gebruikt smaakt hij niet lekker, draagt hij bij aan ontmenselijking omdat niemand het leuk vindt gewantrouwd te worden. We willen in vertrouwen als klanten behandeld worden, en als het even kan ook van enige service genieten. De moraal: waar je bang voor bent, dat krijg je. Wantrouw je je klanten, dan krijg je wantrouwen. Ben je bang voor zwartrijders, dan krijg je zwartrijders. Alleen jammer dat dit debacle miljoenen en nog eens miljoenen aan leergeld heeft gekost. De PC-Active verschijnt vrijdag en dan zullen velen hun tanden in hun OV-chipkaarten zetten. Ze kraken zoals ze smaken.

‘Dit decennium hebben we geleerd om behalve in de fysieke wereld ook in de virtuele te bestaan, los van ruimte en tijdzones,’ schrijft Weijts verder. Dat geldt ook voor mij, en ik snap steeds minder hoe mensen, waaronder mijn beste vrienden, zonder de virtuele wereld kunnen. Dan wordt je leven toch heel beperkt? In de Ooi- en Geemlander van vandaag schrijft Dick Hofland over sociale netwerken onder de titel ‘Wie veel vrienden heeft heeft geen vrienden’. En ook dat is waar. Hij citeert onder andere filosoof De Mul die drie soorten vriendschap onderscheidt: je hebt de Aristoteliaanse vriendschap waarbij het vooral gaat om samen dingen te doen, de romantische waarbij het gaat om het delen van je diepste gevoelens, en de Kantiaanse waarbij dit niet per se in elkaars aanwezigheid hoeft te zijn. De derde vorm is volgens Hofland ‘de meest nobele, want die is gebaseerd op welwillendheid’ en hij citeert De Mul: ‘Ook als je elkaar tien jaar niet hebt gezien en de ander staat ineens voor je deur, dan ben je meteen weer vriend.’ Vervolgens citeert Hofland ook Marjolijn Antheunis, universitair docent Sociale aspecten van nieuwe media, die bij sociale netwerken liever van connecties spreekt dan van vriendschap: ‘Van de sterke banden heb je er tussen twee en tien. Dat zijn echte, hechte vriendschappen.’ En even verderop zegt ze over vriendschappen die op sociale netwerken ontstaan: ‘Als er nieuwe dingen zijn, ontstaat er altijd zorg. Dat zag je met de komst van de televisie en de telefoon ook. Toen dacht men ook dat mensen elkaar nooit meer zouden zien (…) Maar in absolute termen zijn we door de komst van alle nieuwe mogelijkheden niet eenzamer geworden.’ En Dick Hofland concludeert: ‘Het blijkt ook dat als mensen elkaar online kunnen vinden, ze elkaar in het echte leven eveneens aardiger vinden (…) Je onthult meer over jezelf en daardoor kom je ook meer over de ander te weten.’ Wat me doet denken aan wat John Lopez op 20 december in nrc.next schreef bij een artikel over World of Warcraft: ‘Het gilde waar ik leiding aan geef bestaat uit spelers uit heel Europa. Zij hebben elkaar echter nog nooit ontmoet. Misschien is het juist door die anonimiteit dat het sociale contact binnen een gilde zo belangrijk is. Zonder angst tot veroordeling worden zaken besproken die normaal gesproken bij vrienden en familie zouden blijven.’

Om een lang verhaal kort te maken: het lijkt erop dat zogenaamde ‘virtuele’ contacten steeds meer serieus worden genomen. Dat men gaat inzien dat die heel diep kunnen gaan en niet onder hoeven te doen voor ‘echte’ fysieke relaties. Voor wellicht het grootste deel is er sprake van een hype: het aantal vrienden in Facebook of Hyves of het aantal followers in Twitter lijkt een statussymbool te zijn. Dat de grote massa bijna altijd met iets nieuws aan de haal gaat, wil echter niet zeggen dat er verkeerde ontwikkelingen zijn: ook het hebben van telefoon en televisie was ooit een statussymbool. Het afgelopen decennium hebben sociale netwerken via het internet een enorme vlucht genomen. Dat wil niet zeggen dat we nu opeens tot méér vriendschap in staat zijn, maar wellicht wel tot een andere en meer bereikbare vriendschap, dat er meer mogelijkheden voor gecreëerd zijn. Dat is toch een rijkdom waar ik blij mee ben. Die eenzame mensen meer blijheid, en gehandicapten meer vrijheid kan schenken. De wereld is er het afgelopen decennium een stuk materialistischer op geworden, maar tegelijkertijd worden spirituele perspectieven meer zichtbaar. Bijvoorbeeld in de identiteitscrisis zoals die steeds vaker op persoonlijk en maatschappelijk vlak zichtbaar wordt. Bijvoorbeeld doordat steeds meer mensen de echte vragen gaan stellen. Zoals: wie ben ik? De jaren nul waren een mooie aanloop daartoe. Het blijft spannend allemaal en heel bijzonder om mee te maken.

We zijn al druk bezig de materiële wereld te verlaten! De uittocht is al begonnen. Waren we vroeger nog jagers en landbouwers, en waren later ambachten en fabrieken het centrum van de samenleving, tegenwoordig hebben ambtenarij, administratie en informatie die rollen overgenomen. Want wie maakt nog iets concreets op zijn werk? De meeste mensen produceren getallen en tabellen, nota’s en beleidsstukken en hangen daarvoor de meeste tijd achter de computer. Sommigen schrijven zelfs weblogs! Onze arbeid dematerialiseert. Dat we het wel echt, stevig en concreet willen neerzetten, en daarom ongegeneerd vieze woorden gebruiken als woonconsument en reisproduct, geeft hooguit aan dat we ons nog krampachtig aan de materie vasthouden, hoewel dat eigenlijk al een losgeslagen schip is dat vervaarlijk steigert op de branding. Vooral in rechtse kringen omarmt men nog graag de materie, getuige de afschuw van kunst, wetenschap en andere linkse hobby’s.

Intussen neemt de wereld van virtual reality een steeds hogere vlucht. De virtuele wereld beperkt zich niet meer tot het lezen van een boek, het bekijken van een film of het genieten van kunst, maar speelt dank zij steeds geavanceerdere techniek een steeds grotere rol in ons leven. We hebben geen zware brillen en handschoenen nodig om ons in andere werelden te wanen, want een speeltje als de Kinect doet ons al snel vergeten dat we in een gewone huiskamer zitten, springen, rollen, staan, dansen of slaan, daarvoor zijn de presentaties aan de overkant immersief genoeg. En dat niet alleen, want steeds vaker zetten we ons hele leven op het internet, alsof we die profielen en avatars op Facebook, Hyves of een MMORPG als World of Warcraft ook werkelijk zijn. Eigenlijk vinden we dat allemaal veel belangrijker dan ‘real life’, identificeren we ons liever met onze idealen en fantasieën om zo te ontsnappen aan de steeds kouder en killer wordende wereld om ons heen.

We zijn de materie zat. Is het een vlucht om niet meer in deze materialistische wereld te willen geloven en leven? Zelfmoord bega je niet zo snel, hoewel dat met voortschrijdende kabinetten wel steeds makkelijker wordt gemaakt. Welk verstandig mens wil er nou eigenlijk leven onder Rutte? Maar de materiële overlevingsdrang is heel groot. Ook omdat we – althans voorlopig – nog niet zonder een materiële springplank naar andere werelden kunnen. Veel mensen leven alleen maar om te overleven, iets waarover ik altijd met mijn moeder van mening verschilde. Wat heeft het leven voor zin als je alleen maar hard aan het werken bent? Is dat echt een voorbeeld voor de kinderen voor wie je dat doet? Zijn het niet juist de zo vaak zielig gevonden hardwerkende Nederlanders – alsof dat niet hun eigen keuze is – die de rotte appels in de samenleving zijn? Allemaal krampachtig en door slaapgebrek voortdurend slapend verslaafd aan materie. Zich er niet van bewust dat ze al lang in andere werelden leven, de illusie van hun concretie niet doorzien.

We hangen steeds vaker aan het internet, alsof alles wat daar geen plaatsje heeft van minder waarde is. We digitaliseren al onze foto’s om ze op sites als Picasa te zetten, alsof ze pas echt bestaan als ze voor iedereen beschikbaar zijn. Wat ook geldt voor tekst, voor muziek, voor filmpjes, voor alles. Alles van waarde wordt niet meer in een kist of kast opgeborgen, en ook niet meer in de eigen computer opgeslagen, maar ergens op het internet in de cloud. Hier hechten we opeens niet meer aan materie, maar aan informatie. We zijn de materie allang aan het overstijgen, en zijn daarmee kennelijk in de wolken.

Het gevaar van het neoliberalisme is dat het ideaal ervan zo ongeloofwaardig klinkt dat slechts weinigen geloven dat het echt waar is allemaal. Kom nou, wij willen toch niet de verschillen tussen arm en rijk vergroten? Wij komen toch op voor homoseksuelen en het openbaar vervoer? Wij houden toch rekening met de onrendabelen? Maar de keurige jasjes van de neoliberalen hebben ruime mouwen waaruit wel eens heel veel apen zouden kunnen komen. Je zou je zelfs kunnen afvragen of de onwil om te handhaven – en de daarmee in de praktijk toenemende rechtsongelijkheid – niet al op neoliberale principes is gebaseerd. Het gaat immers om het autonome individu dat zijn eigen grootsheid moet kunnen realiseren, daarbij niet gehinderd door wat dan ook. Niets mag creativiteit in de weg staan, en sommigen hebben recht op rijkdom en macht. Gewoon omdat ze de besten zijn, de atlassen op wiens schouders de wereld draaiend wordt gehouden. Dan moeten er geen zieke kinderen in de straat liggen te sterven, daar heb je alleen maar last van. Ik ken dat zelf ook, die aanvallen van creativiteit – dat voelt dan als iets waarvoor al het andere moet wijken. Waar echter de filosofie van Ayn Rand mank gaat is het feit dat de producten van iemands creativiteit worden beschouwd als het eigendom van de maker. In haar beroemde boek The Fountainhead neemt architect Howard Roark het recht in eigen handen om het door hem ontworpen gebouw te vernietigen. Daarvoor wordt hij op het matje geroepen, en beroemd is zijn verdedigingsrede waarin hij stelt dat de schepper niets en niemand anders dient, want ‘only by living for himself was he able to achieve the things which are the glory of mankind (…) My ideas are my property.’ Het boek is vertaald onder de titel De eeuwige bron, die kennelijk een individueel maaksel en bezit is en blijft. En die zeker niet voor iedereen open staat zolang kunst het bezit blijft van de maker ervan.

Kunst kan nooit een persoonlijke verdienste zijn. Kunst wordt bijna letterlijk ingeblazen en het enige dat de iemand tot kunstenaar maakt is dat hij open staat. Hij zal wat technische vaardigheden onder de knie moeten krijgen, maar waarvoor zijn instrumenten zullen worden gebruikt is voor de kunstenaar even verrassend en nieuw als voor hen die zijn maaksel gaan aanschouwen of beluisteren. Als kunst dienstbaar wordt aan de persoonlijkheid, of aan maatschappelijk of politiek gewin, dan wordt het een gedrocht dat door de na-apende mens gekopieerd wordt en zo de wereld steeds verder afleidt van de schoonheid, waarheid en goedheid die echte kunst ons brengt. Als kunst een product is van de persoonlijkheid, het individu of het ego – als zichzelf afscheidende schijnwezens – dan verwordt zij tot een bezit waar de maker macht over heeft en dat niet zomaar gekopieerd mag worden. Maar echte kunst kan en mag nooit het eigendom van wie dan ook worden, want het is het bestaan zelf dat zich via iemand heeft geopenbaard. Daarom is het des te tekenend dat het internet ons confronteert met de onmogelijkheid van kunst als bezit. Alles blijkt deelbaar, kopieerbaar, en voor auteursrechten lijkt er geen plaats meer, ondanks de krampachtige pogingen van instanties als Buma/Stemra om nog te redden wat er te redden valt. Die crisis doet zich trouwens niet alleen in de kunstwereld voor, maar ook in die van de computers. Juist het door commercie ingegeven idee dat je kennis geheim en voor jezelf moet houden, maakt onderlinge afstemming van soft- en hardware voor computers tot de crime die we vandaag de dag door gewenning al bijna normaal zijn gaan vinden.

‘Idee van de eeuw: alles kennis voor iedereen,’ kopte gisteren een artikel in nrc.next. ‘Consumenten die software verbeteren en uitwisselen. Dat is het einde van Microsoft, voorspelt Eben Moglen’. In dit artikel van Philip Huff pleit deze hoogleraar aan de juridische faculteit van de Columbia University in New York voor open source. ‘Moglen gelooft niet in het particuliere bezit van ideeën in een digitaal tijdperk. Hij gelooft in making by sharing. “Wat je digitaal krijgt, kun je digitaal verbeteren. Net als al eeuwen in de wetenschap gebeurt. Je krijgt wat vóór jou is gedaan, verbetert het en deelt het weer verder. Op die manier krijg je een eindeloze distributie van kennis en verbetering (…) Microsofts producten zijn dood,” zegt hij. “Over vijf jaar is de Windows- en Officefranchise zo goed als verdwenen en zullen er alleen nog opensource-besturingssystemen en tekstverwerkers als die van Linux bestaan.” (…) Hoe komen softwaremaatschappijen en muzikanten dan aan hun inkomsten? “Doordat de mensen zullen betalen voor wat ze mooi of belangrijk vinden (…) De enige bedrijven die je willen laten geloven dat dat niet zo is, zijn de bedrijven die bang zijn voor hun portemonnee: Microsoft, Apple, de platenmaatschappijen, Amazon en Google (…)” De uitdaging voor softwaremaatschappijen en muzikanten wordt volgens Moglen om een doelgroep te bereiken van producerende consumenten. Deze “prosumers” moeten bereid zijn iets te betalen aan de makers van kunst of van software, of aan mensen die voor hen iets selecteren uit het aanbod. De basis van de economie van de eenentwintigste eeuw wordt daarom vertrouwen, niet eigendom (…)’

Gelukkig wordt er al veel open source-software gebruikt, vooral in de servers van ons internet waarvan de helft onder het besturingssysteem Linux draait. Steeds meer wordt duidelijk dat met gesloten bronnen niet meer te werken is, zoals blijkt uit de vele patches en updates waarmee we vrijwel dagelijks onze computers moeten opschonen. Want dan is er weer een ‘lek’ ontdekt dat allang gedicht had kunnen zijn als er wat meer samenwerking was geweest. Meer dan ooit blijkt dat persoonlijk of commercieel gewin, in tegenstelling tot wat Ayn Rand beweert, de kwaliteit van producten juist verlaagt in plaats van verhoogt. Haar atlassen kunnen alleen maar misbaksels maken, zoals de wereld van Metropolis. De ongeëvenaarde popgroep Queen heeft in haar clip Radio Ga Ga die wereld als achtergrond gebruikt van een heimwee naar mooie tijden toen de wereld nog leefbaar en de radio nog beluisterbaar was. Die clip is een voorbeeld van kunst die je gratis en voor niets via YouTube tot je kan nemen. Waar ik best vrijwillig wat voor wil betalen omdat het dat waard is. Maar ik weet niet hoe en aan wie. Neoliberalen kunnen wel bovenop die bron gaan zitten alsof het hun eigen bezit is, maar hoe langer ze dat doen, hoe krachtiger de bron uiteindelijk open zal zijn.

De natuur is helemaal niet zo mooi en lief als we denken! Alles eet alles op, want dat is de enige manier om te overleven. Ook voor ons mensen. Het mag dan wat vredelievender overkomen om geen dieren te slachten en te roosteren, ook het bakken van brood en het drinken van melk is parasiteren van ander leven. Daar komen we gewoon niet onderuit, en de enige manier om daar een beetje vredelievend mee om te gaan is wat sober te leven. Leef, maar leef met mate. Dus geen mieren of ratten doodmaken om er kunstwerken van te creëren, geen vlees eten om er zwelgend van te genieten, geen brood weggooien omdat het niet meer vers is, dat soort dingen. De vraag blijft wel hoever je daarmee gaat. Moet je als een Mahavira, de man achter de religie van de jains, bij elke voetstap opletten of je geen mier doodmaakt? Hoe ga je om met muggen die je uit pure bloeddorst uit je slaap houden? Durf je het gras nog wel te maaien waarvan sommigen – althans volgens mijn Wijze Tante – lijken te horen dat het dan echt gaat krijsen? Moet je überhaupt rekening houden met een natuur waarin alles elkaar opeet en verdringt om te overleven? Het zijn allemaal niet te beantwoorden vragen zolang je het niet hebt over de kwaliteit van het omgaan met de natuur. Dank het dier voordat je het slacht en eet dan bewust en met aandacht zijn vlees, en sta je zelfs toe ervan te genieten! Maar doe het niet overbodig, uit gewoonte, half bewust, om je eigen leegte vol te proppen, voor andere doeleinden dan de voeding zelf…

De techniek hoeft helemaal niet iets te zijn dat tegennatuurlijk is. Waar ligt de grens tussen natuur en techniek? Bij een knots om jezelf te verdedigen of een dier de hersens in te slaan? Een hek om je veilig te weten in je territorium? Een pot om je eten in te koken? Naald en draad om kleren mee te maken? Pijl en boog? Een visnet? Een boot? Een mes? Touw? Een hamer? Een wiel? Een wagen? Perkament en een ganzeveer? Een kar? Een oven? Munten? Harnassen en wapens? Een stoommachine? Een elektromotor? Telefoon, televisie, computer? Wat is toch dat natuurlijke leven waarnaar zoveel romantici terugverlangen? En was de komst van de techniek eigenlijk niet een heel natuurlijke ontwikkeling? En gaat het niet ook hier, net als bij de natuur, om de kwaliteit van onze manier van omgaan ermee? Er is niks mis met techniek, maar wel met de wijze waarop we er te vaak mee omspringen. Als techniek gebruikt wordt om oorlogstuig mee te maken, of voor het overbodig doden van runderen om economische redenen, of om massaal mensen te kunnen ontslaan, dan is er iets goed verkeerd. Maar als we daarmee alle techniek veroordelen gooien we het kind met het badwater weg. En dat kind moet misschien nog in zijn kinderschoenen leren staan, maar geef het een kans! Het internet is een zegen als we kijken naar hoe dat zorgt voor openheid en communicatie, en letterlijke en figuurlijke grenzen doorbreekt! De vraag is niet in hoeverre we met natuur of techniek moeten omgaan, maar hoe we met natuur en techniek omgaan. Ze zijn geen tegengestelden! Evenmin als de vermeende virtuele werelden erachter strijdig zijn met de realiteit waarin nieuwe technologieën worden gebruikt.

Ik zit in de trein en kijk graag om me heen. Soms zitten mensen te lezen, maar dat vind ik zonde van de reis want voor je het weet ben je al op je bestemming. Vaak zitten mensen met mobieltjes in hun hand en ik begrijp nu een beetje wat ze allemaal aan het doen zijn. En ik zelf zal ook wel eens al internettend in de trein of waar dan ook te betrappen zijn. Want ook het schermpje van mijn mobieltje is een venster naar andere werelden. En waarom zou ik die niet bezoeken? Als iedereen altijd alleen maar in dat hier en nu van het zogenaamde real life blijft, is geen kunst of wetenschap meer mogelijk. Sterker nog, dan was helemaal geen leven meer mogelijk. Want de werkelijkheid ontstaat uit ideeën en idealen, en niet omgekeerd. En natuurlijk doorstralen die ideeën de directe werkelijkheid om je heen, en hoef je er alleen maar een beetje voor open te staan om te ervaren dat dat goddelijke nergens anders is dan hier en nu. Maar het mooie van die nieuwe technologieën is dat ze het hier en nu kunnen verruimen. Dan is dat hier en nu niet alleen mijn eigen persoontje in zijn eigen leefwereld en beslommeringen, maar omvat het veel grotere en andere werelden.

Ik sta onder een heldere sterrenhemel, met mijn mobieltje hoog in de lucht geheven. Op het schermpje lichten in zwak rode kleuren de sterren en planeten op die ik erachter in de donkere diepte zie twinkelen. Wat zie ik daar? De Waterman! Dit kleine computertje helpt mij van alles aan het firmament te vinden, en ik geniet met hart en ziel van dit wonder van de techniek. Helemaal in het hier en nu.