Terwijl ik nooit echt gezond geleefd heb. En me ook relatief weinig zorgen gemaakt heb over mijn gezondheid. Alsof ziektes niet voor mij zijn weggelegd, en iets zijn waar hoofdzakelijk anderen last van hebben. Natuurlijk heb ik zo mijn oprukkende kwaaltjes, maar als ik om me heen kijk en merk wat leeftijdgenootjes soms allemaal al achter de rug hebben word ik daar niet echt jaloers op. Afkloppen! Ja, ik ben sneller moe, zie me niet meer echt tot nachtbraken in staat, of tot het bezoeken van popconcerten. En ik moet extra opletten bij het nogal wild de trap op- en aflopen, want het breken van een heup is best pijnlijk en onhandig. Er is wat vaker iets met mijn gebit aan de hand, ik heb wat sneller koude handen en voeten, soms last van extrasystolie, wat migraine en vaak tinnitus. En andere dingetjes waarover ik lekker naar goed burgerlijk gebruik kan gaan klagen. Maar dat doe ik niet. Omdat ik nog steeds fit naar het dorp op en neer fiets, mijn bloeddruk en mijn gewicht meestal heel netjes zijn en zich nog geen enge ziektes aan me hebben geopenbaard. Terwijl ik toch 28 jaar stevig heb gerookt (en niet alleen sigaretten), bijna niks aan sport heb gedaan en meestal gewoon gegeten heb wat ik lekker vind. Kortom: volg mijn voorbeeld en lééf. Dat is heel gezond, als ik op mijn eigen ervaring mag afgaan.

Ik ben een babyboomer. Een echte dan, want tegenwoordig heet geloof ik iedereen een babyboomer die in de eerste tien jaar na de oorlog is geboren. Je weet wel: de generatie die zo nodig in de jaren zestig de wereld op zijn kop wilde zetten en daar nog een beetje in slaagde ook. Bij velen van hen zijn de idealen van vroeger nu ver te zoeken, alsof ze een heuse persoonlijkheidsverandering hebben ondergaan. ‘Als je jong bent en geen socialist bent, heb je geen hart,’ zeggen ze wel eens. ‘Als je volwassen bent en nog steeds socialist bent, heb je geen verstand.’ Nou, dan maar geen verstand, en zonder dat verstand heb ik me aardig weten te redden in het leven. Eerst eeuwige student, dan een baantje bij de bank, dan leven van een uitkering en tenslotte een eigen bedrijfje – alles meegemaakt dus. Nooit echt rijk geweest en nooit echt arm. Geen eigen huis, maar ook geen schulden. Relatief zorgeloos en van God los. Brutaal genoeg om af en toe het recht op te eisen me gelukkig te voelen, wat in veel kringen not done is zolang er nog ellende op de wereld bestaat. Alternatief genoeg om in gekke dingen te geloven als Bhagwan, psychedelica, astrologie en dergelijke onzin. De zin van onzin, heerlijk!

Wel gaat de tijd steeds sneller als je ouder wordt. Vroeger was een jaar onoverzichtelijk lang maar tegenwoordig herinner ik me voorvallen uit vorige jaren alsof ze een paar weken geleden gebeurd zijn. Misschien komt dat omdat een jaar een steeds kleiner deel van je leven wordt en daarom steeds korter lijkt. Toen ik vijftien was leek dertig me stokoud, want dat was nog een heel leven erbij zoals ik dat al achter me had liggen. Nu hoef ik voor mijn vorige verjaardag slechts anderhalf procent in mijn leven terug te gaan, bijna niks dus. En als ik vroeger oude mensen zag en hen traag vond, realiseerde ik me niet dat dit betekende dat voor henzelf de wereld en alles juist heel snel ging! Ja, ook de dagen zijn korter geworden en voor ik het weet is er alweer een dag voorbij. Ik hoor het me nu al zeggen als ik sterf: ‘Het leven is voorbijgevlogen!’ En toch… Eigenlijk ben ik altijd jong en nooit ouder geworden dan een jaar of twintig. Alsof mijn diepste ontwikkeling daar is blijven steken en ook niet verder hoefde omdat het volmaakt was. Het tijdloze ik aan wie dit allemaal voorbijgaat. Dat is misschien allemaal gemakkelijker gezegd dan gedaan, maar wel heel goed voelbaar. En nu heb ik nog een aantal jaren om erachter te komen dat ik eigenlijk helemaal niet besta. Voor niets gaat de zon op. Mag ik dat Niets zijn?

Bij de Grieken was de chaos het Niets waaruit alles is ontstaan, een soort zwart gat. Alleen niet een gat waarin alles verdwijnt, maar een waaruit alles ontspringt. Ook lijkt het er steeds meer op dat dit Niets, dit vacuüm, eigenlijk niet Niets is, maar gevuld is met ether, het Veld of Higgsdeeltjes. Alsof dat de bouwstenen zijn van onze concrete wereld van vormen, verschillen, geuren en kleuren, van onderscheid. De chaos is dan de grond van de kosmos, en dan zie ik een dans waarin soms de chaos tot kosmos opbloeit, en soms de kosmos weer tot chaos vervalt. Wat me erg doet denken aan wat Mellie Uyldert abstractie en concretie noemt, en wellicht te vergelijken is met de polariteit van het ongemanifesteerde en het gemanifesteerde, van inhoud en vorm, van eenheid en veelheid, van mystiek en alledaagsheid, van overgave en strijd.

De dans tussen chaos en kosmos speelt zich niet alleen af in het mysterieuze oneindige heelal, waarin we ons in deze wintermaanden al starend kunnen verliezen. We zien die ook op het maatschappelijk vlak, en wat dat betreft lijken we met de huidige crisis op een keerpunt te staan. Veel van wat gedurende vele, vele jaren liefdevol is opgebouwd wordt nietsontziend afgebroken. Ongemerkt leven we al meer in de Orwelliaanse wereld van 1984 dan we ons bewust zijn. Dat vinden we niet goed. Maar hoe spiritueel zijn we eigenlijk zolang we blijven denken in termen van goed en slecht? Is het de niet de angst voor de chaos in onszelf, die we op de buitenwereld projecteren met alle gevolgen van dien? Onze eigen angst voor de dood, om in het Al op te lossen? Zolang dat zo is blijft alle kritiek en wereldverbetering hypocriet. De chaos confronteert ons met onszelf, met ons diepste wezen, of we willen of niet.

De Kaarsvlam, januari/februari 2012

Het boek heeft aan het eind een uiterst onverwachte, maar voor mij zeker herkenbare wending, waarmee hij veel van wat hij eerder beweerde weer op zijn kop lijkt te zetten, maar zo is hij nu eenmaal. Maar het is niet voor niets dat hij niemand laat weten wie er in real life achter het pseudoniem Jed McKenna schuilgaat, want anders zouden velen zich aan hem als spiritueel leraar vastklampen, en als er iets is dat je spirituele ontwikkeling in de weg staat is het wel een meester, zijn het boeken, is het godsdienst, religie of mystiek. Daarmee zullen we zeker geen verlichting bereiken, die volgens hem op pagina 20 het minst misleidend kan worden omschreven als:

1. Geen-zelf,
2. Permanent non-dualistisch bewustzijn,
3. Realiseren van de waarheid.

Iemand die dit nastreeft is in werkelijkheid op zoek naar ‘Menselijke Volwassenheid (…) rondtrekken, op verkenning gaan en spelen (…) het materialiseren van je verlangens, flow en moeiteloos functioneren, positieve gevoelens die niet wortelen in angst, bijvoorbeeld ontzag, dankbaarheid en agape, waaruit blijkt dat je begrijpt dat alles met alles verbonden is,’ aldus McKenna op de pagina’s 71 en 72.

Verlichting heeft kennelijk te maken met het ‘realiseren van de waarheid’ en het ‘materialiseren van verlangens’. Zonder de waarheid te weten en te leven kun je nooit verlicht raken. En tegelijk ben je blijkbaar bezig je verlangens te concretiseren, vorm te geven. Opvallend vind ik dat ook het ‘spelen’ als kenmerk van volwassenheid (want daar gaat om bij verlichting) wordt genoemd. Want spelen is vaak iets dat zich in een virtuele wereld afspeelt: de poppen en inventaris in het poppenhuis, de stations, hotels en gevangenis in Monopoly en de legers in Risk zijn niet ‘echt’, maar daar worden wel verlangens geconcretiseerd, zichtbaar op tafel of computerscherm gezet. Zo zie ik mezelf als jongetje op de tweede etage van dat huis op de Weteringschans voor een doos Meccano zitten. Je had ook Mobaco waarmee je huisjes kon bouwen en later kwam zoals bekend Lego op de markt. Dat laatste heb ik nooit gehad en tot diep in mijn studententijd stond ik wel eens voor het raam van een speelgoedwinkel mezelf af te vragen: ‘Zal ik?’

Toen niet, maar nu dus wel. Eindelijk! Het werd tijd. De legosteentjes waarmee ik speel heten nu prims en daarmee kan ik van alles maken. Het zijn vierkante houten blokjes die ik kan uitrekken, vervormen en kleuren. Waarin ik scripts kan stoppen zodat ze van alles kunnen doen en zo tot leven komen. Ik kan ze gewicht geven of laten zweven, transparant maken en ‘phantom’ waarmee je er dwars doorheen kunt lopen. Zo kan ik bijvoorbeeld een poortloze poort maken, die verdwenen is als je er doorheen loopt en vervolgens achter je kijkt. Wat ik een heel leuk spiritueel beeld vind: zelfs de illusie blijkt niet te bestaan als je die gepasseerd bent. Dit alles gebeurt uiteraard in Second Life en niet ‘in het echt’. Maar dat laatste roept meteen de vraag op waar alles om draait: wat heet ‘echt’? En het antwoord op deze vraag moet de waarheid en niets dan de waarheid zijn. Tijdens een etentje in Bellevue praatte ik hierover met fractiegenootje Rob en wethouder Rob. De ene Rob vond het maar gevaarlijk en twijfelachtig waarmee ik bezig was, maar de andere Rob was oprecht nieuwsgierig en begon me enthousiast uit te horen over deze voor hem toch vreemde hobby van mij.

Voor velen heeft alleen de concrete, tastbare werkelijkheid waarheidsgehalte en is dat de enige echte wereld die er is. Daar is geen plaats voor kunst en wetenschap, zoals je dat ook ziet in het huidige kabinet. Dan zijn alleen materiële waarden zoals de economie van belang. Terwijl juist niet-materiële dingen als kunst en wetenschap het leven mooi en zinvol maken, zo niet het doel zijn van waaruit de hele mensheid ooit met zijn levensavontuur is begonnen. Maar wat hebben de concrete plastic legosteentjes wat mijn gepixelde ‘onechte’ prims in Second Life niet hebben? Wat heeft real life dat Second Life niet heeft? Met mijn prims kan ik veel meer doen dan met legosteentjes, en één ding weet ik uit eigen ervaring zeker: de wereld van Second Life is voor een groot deel bezield door duizenden en duizenden die daar al spelend de meest fantastische werelden hebben gecreëerd.

Is de idee, de fantasie, de bezieling, het verlangen dan minder echt dan de concrete neerslag ervan? Dat kan bijna niet. Ik ervaar het niet zo, dus hoe kan ik zeggen dat bezieling en spel onecht of onwaar is? Voor mij is het een echte waarheid dat hier sprake is van een ware echtheid. Bovendien ben ik, in tegenstelling tot veel aanhangers van het populaire postmodernisme, zo ouderwets om te geloven dat er maar één werkelijkheid is. Die is toch niet te splitsen in echte stukken waarvan het bestaan waar is, en onechte stukken waarvan het bestaan onwaar is en die dus niet bestaan? Alles is één. Dat betekent dat óf alles waar is, óf dat alles een leugen is wat dan op zich weer waar zou zijn. Dat betekent dat óf alles echt is, óf alles virtueel is wat dan op zich weer echt zo zou zijn. Doorhalen wat niet verlangd wordt.

En trouwens: wie is Jed McKenna?

Langs een in mijn ogen smal en gammel metalen trappetje klimmen we langs de muur naar boven maar als we daar eenmaal zijn heb ik niets dan hoogtevrees door de dieptes vlak voor en achter me. Bij het zien van iemand die losjes over de muur loopt breekt het angstzweet me uit. Want hoogtevrees is eigenlijk een verlangen, een zuigende kracht die je toefluistert: ‘Laat los, laat los, stort je erin, zwem, geef je over, kom!’ Een totale overgave aan een kracht die zelfs voor natuurkundigen nog een mysterie is: de zwaartekracht. Soms heb ik er last van, maar soms ook niet. In India rende ik enthousiast de brug op waarvanaf  Bhagwan in zijn jeugd zo graag in de wilde rivier sprong. Maar toen ik daar eenmaal stond kreeg ik weer last van die angst die nauwelijks met andere te vergelijken is. Waarom laat ik op het perron de trein vlak langs me heen denderen en fiets ik vlak voor auto’s langs alsof het de gewoonste zaak van de wereld is? Omdat er aan zo’n ongeluk niets leuks is te beleven, wat bij hoogtevrees wel het geval lijkt. Alsof vrees en verlangen elkaar omhelzen in een heerlijke extase van gewichtloosheid. Ja, misschien is sterven wel fijn – daar is evenveel voor te zeggen als dat het iets verschrikkelijks is. Maar geen van deze gedachten heb ik daar op de muur van de Montségur. Veel meer kan ik dan ook niet antwoorden als ze mij vragen: waar was je toen, op dat moment, om kwart voor drie, tien jaar geleden? Niets brengt zoveel beroering in de wereld als godsdienst. Of het nu 1209 of 2001 is: de mensheid gaat aan geloof ten onder.

Maar die computer, ons brein, houdt ons voortdurend een schijnwereld voor. Die kan immers alleen maar denken in paren van tegenstellingen en het is de vraag in hoeverre dit ook in de echte wereld het geval is. Bij de Rozenkruisers noemen ze deze schijnwereld – die we ook van oude Oosterse religies onder de naam ‘maya’ kennen – de wereld van de dialectiek. Die staat tegenover die van de statica, en deze uitspraak zelf demonstreert al dat we niet anders dan in tegenstellingen kunnen denken. In de wereld van de statica (die voor zichzelf dus de enige echte wereld is omdat er geen tweeheid meer bestaat) is alles één en bezield van wat Ken Wilber ‘one taste’ noemt. En als ik op mijn eigen ervaring afga kan ik niets anders geloven dan dat alles inderdaad uiteindelijk één is. Je kan natuurlijk haat tegenover liefde stellen en dat is op papier makkelijk te doen. Maar als ik in real life (waar Second Life ook bij hoort, juist omdat alles één is, zeg ik met een knipoog) bij iemand ben en haat en boosheid merk, voel ik dat ook daar liefde achter zit. Een teleurstelling, verdriet om iemand of iets dat verloren of gekwetst is, een verlangen of verwachting die niet vervuld werd, een hart dat eigenlijk naar iets totaal anders verlangt dan dat waarmee het zich nu bezighoudt. Haat en kwaad zijn niet anders dan onbewustheid, illusies. En dat geldt ook voor liefde en deugd, voor zover je die als tegenpolen van liefde en haat ziet.

Die tegenstellingen zijn niets anders dan een truc om jezelf goed en veilig te voelen. Een overlevingsstrategie van het ik dat in eerste instantie in zichzelf moet blijven geloven en zich niet kan permitteren teveel in de leef-, gevoels- en gedachtenwereld van anderen te duiken. Maar een illusie blijft een illusie, een droom blijft een droom, en uiteindelijk dromen we alleen maar dat we dromen, net zoals we denken dat we kunnen denken. En dat wordt allemaal door het brein geproduceerd, ons denken dat net als een computer alleen kan werken met nullen en enen – hier excitatie en inhibitie geheten. Deze illusiemachine, die gespecialiseerd is in het zaaien van on-enigheid en tweespalt, zal nooit iets als waarheid en werkelijkheid kunnen vinden. Voor velen is dat dan reden om de strijd maar op te geven en zich aan postmoderne waardeloosheid over te geven, terwijl juist hier een kantelpunt is waar we ons ervan bewust kunnen worden dat we ons brein juist niet zijn.

De waarheid kan niet in woorden worden weergegeven – die kunnen hooguit wegwijzers zijn, ‘fingers pointing to the moon,’ zoals Bhagwan vaak zei, en dan is het zaak om niet naar de vingers te blijven kijken maar naar de maan. Er is meer waarheid te vinden in kunstvormen zoals poëzie en muziek dan in wetenschap. Tenzij de wetenschap zijn eigen hoogmoed en arrogantie doorziet en  echt een sprong maakt van intellect naar intelligentie. Waar het zogenaamde realisme zijn beperktheid tot de materie durft op te geven en zich durft open te stellen voor andere en hogere werelden van ideeën en gedachten, waarvan zij afkomstig is. Waar astronomen niet meer hun wortels in de astrologie verfoeien, en farmaceuten niet meer hun roots in het rijk van geneeskrachtige kruiden ontkennen. Zo bekeken hebben realisten een heel beperkt idee van de werkelijkheid, terwijl idealisme ook het realisme insluit en daarom overstijgt. Idealisme, de motor achter alle ontwikkeling, is dan ook niet het tegengestelde van realisme, maar een uitbreiding daarvan. ‘Overstijgen en invouwen,’ zou Ken Wilber zeggen. Wil de echte realist opstaan?

In het Vissentijdperk van de afgelopen tweeduizend jaar hebben we trouwens niets anders geleerd dan compassie en medelijden! Knielend en biddend voor kruisen met lijdende christussen zwolgen we in masochistisch lijden, perverteerden we onszelf door onderdrukking van onze levenskracht en vernielden we de wereld in opdracht van een illusionaire en wraakzuchtige god. En het is ook waar dat we met medelijden vaak ons eigen lijden op anderen projecteren, zodat we zelf onze diep verholen knagende onprettigheden niet hoeven voelen of relativeren. Kortom: dat soort medelijden verdient terecht grote vraagtekens. De vraag is alleen of we nu in het Watermantijdperk niet naar het andere extreem dreigen door te slaan, waar helemaal geen plaats meer is voor compassie en medelijden. Dat hoeft dan ook helemaal niet meer, want zelfs lijden is ‘eigen verantwoordelijkheid’, het wereldse equivalent voor wat in spirituele kringen ‘karma’ heet.

Maar zo ver wil Lars Faber in zijn artikel ook niet gaan. Op de vraag of we dan helemaal niet meer moeten meeleven met onze medemens antwoordt hij: ‘Tuurlijk wel, dat is toch de smeerolie in intermenselijk contact!.Maar ontheilig jezelf vooral en zie de doortraptheid van L’ego in je mededogen.’ Toch vraag ik me af of hij tsunami’s even mooi zou vinden als op de filmpjes van YouTube ook te zien was hoe mensen door de golven werden verzwolgen. ‘Waarom zouden we niet mogen lijden?’ vraag Lars zich af. ‘En waarom zouden we zo moeilijk moeten doen als iemand anders lijdt?’ Ook lijden hoort bij het leven en je kunt je afvragen waarom lijden erg is. Vanuit het standpunt van een boeddha, een verlicht iemand, klopt zijn verhaal helemaal. Zo iemand maakt geen onderscheid tussen lijden en niet-lijden, zwemt niet in de ‘fuik van dualisme’. Die ziet het ego, het ‘ik besta’ met een hele grote nadruk op ‘ik’, als de bron van het lijden: ik besta, dus ik lijd.

De vraag is of het bewustzijn van een boeddha zich tot zijn eigen kamer, zijn eigen hobby’s, zijn eigen hier en nu beperkt. Dat is toch allemaal een door het ego afgegrensd veilig gebiedje? Terwijl voor een boeddha het hier alles is, en het nu eeuwigheid, zodat hij compassie heeft voor  slachtoffers waar en wanneer dan ook. Ofwel: hoe ‘tweedehands’ informatie is, die via televisie of internet tot je komt, hangt helemaal af van je eigen staat van bewustzijn. Als je niet verder kijkt dan je eigen computerscherm, je wereld zich alleen maar tot je eigen kringetje beperkt, leef je nog steeds in een wereld van zelfzucht, waarin je niets hoeft te weten van het lijden van anderen. Heel vaak wordt het ophemelen van het hier en nu gebruikt om dit soort selfishness te rechtvaardigen. Zo is het neoliberalisme ook in alternatieve kringen geliefd: ik blijf lekker van mijn eigen wereldje genieten en wat er buiten gebeurt bestaat gewoon niet. Lars Faber citeert ‘de beroemde zen-vraag over het geluid van een boom. Maakt die geluid, als hij valt, en door niemand gehoord wordt?’ Maar waarom hoort niemand die boom? Omdat niemand durft te luisteren. Maar ik moet toegeven dat dit ook niet mijn lievelingsgeluid is.

Maar hoe komt het dat we psychisch gezonde mensen toch geestesziek kunnen vinden? De grote verwarring is ontstaan doordat we weinig onderscheid hebben gemaakt tussen ziel en geest, en ze daarom vaak met elkaar verwarren. Echt verwonderlijk is dat niet, want al eeuwen zijn religie en filosofie doordrongen van de dualiteit van het lichaam enerzijds en de ziel of geest anderzijds. Zo gaat de ziel naar hemel, hel of vagevuur nadat het lichaam gestorven is. Zo spreken we van een gezonde geest in een gezond lichaam. Alleen al in deze twee uitspraken zien we hoe de begrippen ziel en geest op één hoop worden gegooid. Terwijl het toch echt verschillende dingen zijn. Want de ziel, de psyche, heeft betrekking op de persoonlijkheid, die veranderlijk, individueel en sterfelijk is. Deze ‘ziel of psyche, waarmee de psychologie zich bezighoudt, omvat zowel het gevoel, als het verstand, als de wil, en nog veel meer,’ zoals Mellie Uyldert schrijft in Psychologie van het christendom. Maar de geest stijgt daarboven uit, is onveranderlijk, niet individueel en onsterfelijk, ‘het eerst aanwezige, volmaakte, onveranderlijke, niet overerfelijke en het bij alle mensen gelijke.’

Het zou dus verhelderend zijn als we meer doordrongen waren van dit verschil tussen ziel en geest. Als we het begrip ziel betrokken op de persoonlijkheid met zijn wereld van denken, voelen en doen (Mercurius, Venus en Mars), en het begrip geest op het transpersoonlijke ‘hoger octaaf’ van deze eigenschappen. Bij dat laatste staat niet meer ons eigen denken, voelen en doel centraal, maar kunnen we ook voorbij ons zelf mee-denken, -voelen en -doen (Uranus, Neptunus en Pluto). Met dit onderscheid in gedachten kunnen we empathie en autisme beter plaatsen. Bij empathie kunnen we voorbij ons eigen ikje invoelen en inleven alsof we ook die ander min of meer zijn, terwijl dat bij autisme juist niet het geval is. De laatste heeft het juist moeilijk met bijvoorbeeld het invoelen van de betekenis of de bedoeling van wat er gezegd wordt, kan moeilijk anders dan dingen letterlijk interpreteren. Autisme – je zou het astrologisch een gebrek aan Neptunus kunnen noemen – is geen ziekte van de ziel maar van de geest waarvoor alleen spiritualiteit een uitweg kan bieden.

Het is opvallend dat we juist in onze tijd zoveel met autisme worden geconfronteerd. En dan bedoel ik niet speciaal degenen die aldus gediagnosticeerd zijn, maar ook veel mensen in het overheids- en bedrijfsleven. De overheid begrijpt steeds maar niet wat burgers eigenlijk willen of bedoelen en de top van het bedrijfsleven graait maar door. Als iemand evenveel verdient als honderden van zijn werknemers samen en totaal geen contact meer heeft van wat er op de werkvloer gebeurt is er weliswaar geen sprake van een psychologische afwijking, maar kun je toch wegens zijn gebrek aan empathie met een gerust hart zeggen dat hij geestesziek is. Autisten zijn alleen op de wereld, hebben een beschermlaag rond hun ikje gebouwd, en verplaatsen zich als in een auto door de wereld zonder uit hun eigen wereldje te hoeven stappen. Het lijkt erop dat velen het niet aankunnen dat door internet hun wereld steeds groter en groter wordt, en dat ze zich als bescherming daarvoor zo veel mogelijk in een eigen eenzame werkelijkheid opsluiten. Zo beschouwd is onze confrontatie met autisme, als tegenhanger van empathie, een Piper at the gates of dawn van een nieuwe tijd, waarin geesteswetenschappen zich niet alleen maar met de ziel, maar ook met de geest moeten gaan bezighouden.

Gevoel! Daar draait het om in de Romantiek, als reactie op de Verlichting met zijn verheerlijking van het verstand. Niet het hoofd met zijn scheidende en analytische denken, maar het hart met het verbindende en holistische gevoel speelt in de Romantiek de hoofdrol. Het verwarrende is echter dat gevoel niet altijd hetzelfde is als gevoel. Soms is het gewoon emotie, achter je pik aanrennen, schreeuwen, of met huisraad gaan gooien. En als je dan zegt: ‘Volg je gevoel!’ zeg je gewoon dat iemand primitief moet blijven, zich moet identificeren met zijn lijf en zijn hormonen. Maar gevoel kan ook iets hogers zijn, zoals van iets houden, je intuïtie volgen, creatief zijn. Je zou onderscheid kunnen maken tussen een lager persoonlijk gevoel (Venus) en een hoger transpersoonlijk gevoel (Neptunus), waarbij het laatste meer op zaken als onzelfzuchtige liefde, intuïtie en empathie betrekking heeft omdat je ook sferen buiten de grenzen van je eigen ik aanvoelt.

Wat ik in de Romantiek niet snap is de voortdurende hang naar het verleden, waarin alles natuurlijker geweest was. Natuurlijk: de zeeën waren nog niet leeggevist, oerwouden nog niet gekapt, de lucht nog schoon en helder, de grond nog niet uitgeput, ons voedsel nog niet vergiftigd. Natura artis magistra. Maar we sloegen elkaar wel veel vaker de kop in, genoten van wrede volksvermaken, en terechtstellingen, we geloofden alles wat pausen en priesters ons wijsmaakten, we leefden korter en hadden daarin ook nog eens veel meer enge ziektes en pijn. Ja, bij het horen van de Zesde van Beethoven lig ik nog steeds tussen het koren op de Blaricumse eng, en bij het zingen van leeuweriken droom ik weg in de Grantchester Meadows van Pink Floyd, maar het is de vraag in hoeverre dit soort mijmeringen echt slaan op een paradijs dat ooit op deze aarde geweest zou zijn.

Het lijkt erop dat de romanticus niet echt in het hier en nu wil leven. Het hier is een veel te onnatuurlijke, harde en materialistische wereld, en het nu slaat alle hoop en vertrouwen dat het ooit nog eens goed zal komen in duigen. Het zou me niets verwonderen als de Romantiek de komende jaren weer gaat opleven – de tijd is er rijp voor. En hoe graag ik dat ook wens, tegelijk zie ik dat de romantici één grote fout maken. Ze gaan er namelijk van uit dat het hier alleen tot ons eigen wereldje is beperkt, en dat het nu alleen maar over de huidige tijd gaat. Terwijl je ze zo ruim kan maken als je zelf wilt. Is het hier alleen de plek waar je dit zit te lezen, of je hele huis, de straat waarin je woont, je stad of dorp, je land? Is het nu alleen deze seconde, of het lezen van dit verhaal, deze morgen, middag of avond, deze dag, dit jaar? Het hier en nu zijn even groot als jouw bewustzijn, als dat waarmee je je vereenzelvigt.

De echte romanticus kijkt verder dan de wereld die beperkt wordt door de muren van zijn kamer en de wijzers van zijn klok. Voor hem zijn de voor velen onzichtbare werelden geen mystiek, maar een concrete werkelijkheid naast het alledaagse leven. Hij voelt hoe het verleden zich in het heden openbaart, en hoe de toekomst het heden voedt. Daarom omarmt hij alles en klopt zijn hart in vreugde omdat hij overal thuis is, en daardoor tegelijk nergens meer thuis. Hij is geen kind, puber of volwassene meer omdat hij dat allemaal is, en daardoor tegelijk zonder leeftijd. ‘Alles is er al!’ schreef Mellie Uyldert eens, dus wat blijft er nog over om naar te heimweeën of te verlangen? Hij leeft in die onbegrijpelijke wereld van eenheid en heelheid. Zelfs geluk en ongeluk smelten samen in de romanticus. Misschien is deze voor een buitenstaander volstrekt onbegrijpelijke symbiose wel het belangrijkste kenmerk van de Romantiek.

Ik vind dat een mooi beeld omdat het mooi aansluit bij iets wat ik soms bij tijd beleef. Namelijk dat het verleden er gewoon is. Waarom zou het verleden minder echt, minder waar, minder reëel zijn dan het nu? En wellicht zijn beelden die wij over de toekomst hebben, zoals verwachtingen en idealen, ook wel heel concreet aanwezig in één van die parallelle werelden waarmee we op de een of andere wijze in contact komen. Uiteraard nemen onze zintuigen niet alles tegelijk waar – daar zouden we een beetje gek van worden – zodat de noodzaak ontstond om in een illusie te leven van een hier dat alleen ons eigen plekje zou zijn en een nu dat alleen het huidige moment zou omvatten. Woorden schieten tekort, want ik zei ‘ontstond’, en Barbour sprak van ‘bedacht’ en dat zijn werkwoorden, processen die op zich weer tijd veronderstellen. Zonder tijd kan niet iets ontstaan en kun je niet iets bedenken. Maar hoe kan tijd uit het tijdloze ontstaan? Wellicht is het inderdaad handiger om te concluderen dat tijd gewoon niet bestaat, en volgens Barbour is dat de manier om de kleinschalige kwantummechanica en de grootschalige relativiteitstheorie met elkaar te verzoenen.

En nu we toch bezig zijn en ontkennen dat tijd bestaat, moeten we dat ook maar voor de ruimte doen. Ruimte suggereert dat iets ergens anders kan zijn, niet hier. Ruimte suggereert dat dingen verschillend kunnen zijn, los van elkaar kunnen staan. Als er geen ruimte is valt alles samen. Heeft alles niet eens met al het andere te maken, omdat het gewoon al dat andere ook is. In echte eenheid is geen relatie meer mogelijk omdat het ene niet verschilt van het andere. Als tijd en ruimte niet bestaan is het holistische wereldbeeld nog maar een zwak stuntelig aftreksel van de onvoorstelbare realiteit waar geen plaats voor ruimte en geen ogenblik voor tijd is weggelegd. Wellicht zitten we hier bij de wortels van het verschil tussen realisme en idealisme. Realisten geloven in wat onze zintuigen waarnemen. In de illusie van tijd, en daarmee in oorzakelijkheid, causale verbanden, bewijsbaarheid, empirie. Idealisten weten dat er meer is tussen hemel en aarde. Dat hun idealen geen fantasieën zijn, maar mogelijkheden die in andere parallelle werelden allang realiteit zijn.

Zo ontdekt de wetenschap wat visionairs en mystici al millennia lang weten. Bijvoorbeeld dat tijd een illusie is. Dat tijd stil kan staan, ofwel eigenlijk niet bestaat. Dat er alleen eeuwigheid is, ofwel alles eigenlijk een groot nu is. Hoewel in het praktische leven kennelijk de illusie van tijd nodig is, betekent dat nog niet dat we dan maar moeten geloven dat het ook echt bestaat. Net zoals het voor een toneelspeler niet best is als hij vergeet dat hij een rol speelt, misleid je jezelf als je de werkelijkheid in stukjes tijd en ruimte verknipt om vervolgens je eigen knipseltjes als de enige echte werkelijkheid te blijven beschouwen. Want zoals er in de ruimte plekken bestaan die je niet direct kan zien, gebeuren er ook dingen die we in het beperkte nu niet waarnemen en die we voor het gemak maar verleden of toekomst noemen. Ja, het kost kennelijk even tijd om te ontdekken dat tijd niet bestaat. Maar als je daar niet de tijd voor neemt zal je ook nooit ontdekken dat er geen tijd is.

Op de website www.mensa.nl noemt deze vereniging zich The International High IQ Society. Wat zijn dat nou voor mensen? Dat klinkt allemaal een beetje wereldvreemd, vanuit de hoogte, elitair. Zie ons eens! Maar uit pure nieuwsgierigheid heb ik mij toch onderworpen aan hun vuurproef om lid te worden en toegang te krijgen tot dit merkwaardige verenigingsleven. En waarlijk, mijn hersens zijn niet te licht bevonden, zodat ik me nu officieel hoogbegaafd mag noemen! Dus ook lid worden van deze club! Spannend hoor! Waar heb ik me nu weer in gestort? Alsof ik het met Real Life en Second Life niet al druk genoeg heb, begin ik nu ook nog eens een derde leven! Waarom moet ik nu opeens zo nodig? Misschien omdat de wereld om me heen de laatste tijd steeds dommer lijkt te worden, en ik me werkelijk begin af te vragen of er nou iets met mij of juist met die anderen aan de hand is. En ook omdat ik een donkerbruin vermoeden kreeg dat Mensa wel eens iets totaal anders zouden kunnen zijn dan wat je je meestal voorstelt bij een club van knappe koppen.

In deze hippyachtige strandtent zitten we gemoedelijk bij elkaar. Na een welkomstwoord worden we ingewijd in de geheimen van deze internationale vereniging die over de hele wereld zo’n 110.000 en in Nederland een dikke 4.000 leden telt. De powerpointdia’s vertellen ons niet alleen over activiteiten die worden georganiseerd, maar ook welke vooroordelen er over hoogbegaafden bestaan. Volgens velen zijn ze contactgestoord. Hebben vaak conflicten. Zijn hoog opgeleid in een bètarichting. Voelen zich verheven boven anderen. Snappen alles. Maken geen fouten. En zijn niet (echt) gelukkig. Dat is allemaal dus meestal niet waar! Evenmin als wat in het onderwijs vaak gedacht wordt: die redden zich toch wel! Nee dus. Ze zitten zich vaak in de klas te vervelen, en presteren daardoor middelmatig, met alle gevolgen van dien. Vooroordelen. Het gevaar ervan is dat je er zelf ook in gelooft, en dat gebeurt al te vaak zolang je het niet bij jezelf als een nuchter feit hebt geconstateerd en geaccepteerd.

Maar wat zijn hoogbegaafden dan wel, afgezien van een hoge IQ-score? We ‘hebben een grote variëteit aan interesses,’ wordt ons verteld. ‘Kunnen buiten vaste kaders denken (groot denkraam), hebben een sterk geheugen, zijn nieuwsgierig, kunnen ‘onzichtbare’ verbanden leggen en kunnen snel schakelen.’ Het meeste ervan herken ik wel. Zoals het leggen van die rare verbanden en associaties, die voor anderen vaak onnavolgbaar zijn. En voor mezelf ook trouwens. Maar het roept wel de vraag op wat dit alles nu te maken heeft met het gegeven dat het enige dat we met zijn allen delen het feit is dat we een beetje gunstig door een intelligentietest zijn gekomen. Zelf heb ik de indruk dat intelligentie boven een bepaald niveau kennelijk een soort omslagpunt bereikt: in plaats van meer en sneller te denken, ga je anders denken, wellicht door meer verbindingen tussen je linker- en rechter hersenhelft waardoor het beeldende, associatieve en intuïtieve een grotere rol gaat spelen.

Wat ik niet herken is dat ik een sterk geheugen zou hebben, maar dat zal wel te maken hebben met de Maan in Ram in mijn horoscoop. Op school was het leren van rijtjes en feitjes nooit mijn beste kant (tenzij het me interesseerde), en ook ben ik slecht in het onthouden van namen van mensen, daar moet ik echt goed mijn best voor doen. Met die namen gaan we trouwens spelen op deze middag, want we krijgen een papier uitgereikt met cryptische omschrijvingen van onze achternamen met de opdracht er dan de juiste namen van elkaar bij te zoeken. We houden nu eenmaal van puzzelen, en zo lopen we steeds door elkaar heen om peinzende blikken op elkaars badges te werpen. Ben jij misschien de homo avis? Vang jij veel wind? Of ben je een vorstelijk pleintje? Uiteindelijk wist ik toch ongeveer de helft van de namen met de omschrijvingen te matchen. Het is gewoon leuk puzzelen zonder competitie, want na afloop is eigenlijk niemand geïnteresseerd in wie nou de meeste namen goed heeft.

Tijd voor kringgesprekken, waarin iedereen wat over zichzelf vertelt. Sommigen hebben het moeilijk met hun hoogbegaafdheid, want dat kan ook een handicap zijn en velen voelen dat ook echt zo. Je wordt niet altijd begrepen, en oplossingen die jij aandraagt gaan voor anderen vaak veel bruggen te ver. Zelf vertel ik dat het eigenlijk heel belangrijk is dat de intelligensia eens uit de kast komt, zeker in ons land waar van alles wat boven het maaiveld uitsteekt de kop wordt afgehakt. Veel vooroordelen over hoogbegaafdheid moeten uit de weg worden geruimd, want het is iets totaal anders dan de meeste mensen denken. Maar ik heb het er zelf ook moeilijk mee. ‘Maar het zal wel lukken,’ grap ik. ‘Ik ben homo en heb dus al ervaring met uit de kast komen.’ Ja, ik zal er een weblogje over schrijven, maar zie mezelf nog niet mijn IQ op een visitekaartje drukken zoals sommige Amerikanen doen. Toon je je kaartje met een IQ van 137 en dan krijg je van de ander een kaartje met een van 138 terug… dat lijkt me niks. Wat niet betekent dat je niet blij en trots mag zijn op je gave, zoals anderen dat zijn op een goed sportief lijf of het componeren van mooie muziek, en dat koesteren en trainen.

Dan is er een borrel, waarbij ons verteld wordt dat het in onze kringen niet gebruikelijk is dat men rondjes geeft, want dat zou verplichtend kunnen zijn voor de minder draagkrachtigen onder ons. Daar lijkt me niks mis mee,  net zoals met het gebruik dat alle bijeenkomsten goed bereikbaar moeten zijn met het openbaar vervoer. Niet alle mensalen, zoals we onszelf noemen, zijn rijk en hebben een auto. Intussen zijn we een beetje aan elkaar en aan de sfeer gewend. Niemand vindt een ander vreemd of gek en dat geeft een relaxt gevoel van vertrouwdheid, thuis zijn, juist omdat iedereen zo gewoon is. Arm en rijk, studerend en zelfstandig, jong en oud, man en vrouw. Met hobby’s als schieten, motorrijden, geocaching en gewoon spelletjes spelen, zit iedereen gemoedelijk bij elkaar en niemand voelt zich geremd om een beetje afwijkend te doen. In een studentikoze sfeer is het bijna verplicht voor een ieder om zichzelf te zijn en te blijven. Er is dan ook weinig etiquette onder deze, eh… ons vrijdenkers. Inmiddels raak ik in gesprek met iemand die net als ik niet tegen harde geluiden kan, waarmee ook hier opnieuw opvalt dat hoogbegaafdheid vaak gepaard gaat met een verhoogde zintuiglijke gevoeligheid.

Als je zelf niet weet dat je hoogbegaafd bent, ben je eerder geneigd om jezelf ‘normaal’ en anderen ‘dom’ te vinden. Maar als je dat wel van jezelf durft te zeggen en te accepteren betekent dat ook dat je de anderen niet meer ‘dom’ maar gewoon ‘normaal’ vindt. In de praktijk komt het erop neer dat je meer geduld opbrengt om iets uit te leggen en het niet laat bij drie woorden waarmee de ander het dan maar moet doen. En dat je meer geduld opbrengt om naar eindeloze betogen te luisteren terwijl je allang weet wat er bedoeld wordt. Niet iedereen vindt ‘anders zijn’ leuk, wat zeker geldt als je je eigen afwijkende eigenschap of gedrag niet hebt geaccepteerd. Sommige mensalen doen dan ook hun uiterste best om te ontkennen dat ze hoogbegaafd zijn, waarover vaak grappen worden gemaakt. Een mogelijke hertest – die niet bestaat, want je blijft gewoon lid voor de rest van je leven – is voor veel van hen dan ook een nachtmerrie.

Dan is er gezamenlijk eten in de Zandvoortse strandtent. De een vertelt over de OV-chipkaart en de ander had ook in nrc.next gelezen over het boek Bullshit Management en gaat dat snel kopen. Een derde weet ook niet hoe het eten heet dat we op ons bord hebben, en een vierde die politicologie heeft gestudeerd denkt erover om ook maar rechten te gaan studeren, wat mij geen slecht idee lijkt. We drinken onze laatste glaasjes en dan is het weer tijd om op te stappen. Sommigen zitten naar de dienstregeling van de trein te kijken, maar dat ik niks voor mij. Na een afscheid wandel ik nog even naar de zee. Iets verderop strandtent 17 waar ons gezin in de jaren vijftig altijd neerstreek. Een leuke dag was het, in een fijne sfeer. Veel Waterman-energie eigenlijk: mentaal gericht, alternatief bezig en last but not least een wereldgrote groep van gelijkgestemden. Want het is een grote familie waar je geacht wordt elkaar met de voornamen aan te spreken en waar je via het internet van alles en nog veel meer met elkaar deelt. En zo voelt het ook. Heerlijk!