Steeds meer bleek dat het internet een echte verbindende kracht was, die niet beperkt bleef tot het uitwisselen van informatie. Ik merkte dat het ook een middel was om gevoelens te delen. Eigenlijk net zoals je die kunt delen door brieven naar elkaar te schrijven, of mooie boeken te lezen die je ontroerden. Want was dat eigenlijk ook niet magie? Dat inkt op papier een drager kon worden van immateriële communicatie? Dat digitale prints op een cd je tot het diepst van je wezen konden raken? Dat zielen met elkaar in contact konden komen door radio en televisie? Dat kón toch eigenlijk helemaal niet? En dan heb ik het niet alleen over hoe mensen verbonden kunnen raken en zich organiseren met behulp van Facebook of Twitter, zoals we in de Arabische Lente zagen en zien. Maar ook over hoe je in computergames betrokken kunt raken in wonderbaarlijke werelden, en een band kunt krijgen met medespelers die je in ‘real life’ nog nooit hebt gezien. Het internet kan ‘immersief’ zijn: je vergeet dat je achter een computer zit of aan het twitteren bent, en verdrinkt in een virtuele wereld. Net zoals je bij het lezen van een spannend boek of bij het luisteren van mooie muziek even van de wereld bent.

Juist het ervaren van de echtheid van zogenaamde virtuele werelden maakt het voor sommigen tot een gevaarlijke verslaving aan een schijnwereld vol illusies, en bij anderen tot een bevrijdende verlossing van de materiële wereld met al zijn beperkingen. Maar eigenlijk is er niet zoveel verschil, want ook real life zit vol illusies en schijn terwijl ‘virtuele’ vriendschappen heel echt en reëel kunnen aanvoelen. ‘Virtual reality bestaat niet,’ concludeerde ik dan ook op een blog van de Koorddanser onder de titel Mijn avatar en ik. Het ‘verschil tussen de second-life wereld en de wereld waarin we met ons lichaam leven is natuurlijk het fysieke: aanraking, zowel lichamelijk als energetisch. Een groot verschil; denk aan de massages!’ reageerde Prabhu Haremaker bij wie ik regelmatig op tafel lig, en ik moet toegeven dat het heerlijk is om mijn lichaam onder zijn handen te laten verwennen, hoewel er soms wel even een pijnpunt doorgedrukt moet worden. Het is inderdaad zo dat internet afhankelijk is van in real life ontwikkelde en gebouwde computers, net zoals de mooie gedichtenbundel niet kan bestaan zonder dat ooit mensen papier en inkt hebben gemaakt. Maar het omgekeerde geldt ook: hoe zouden computers hebben kunnen bestaan zonder ideeën en gedachten uit een niet-materiële wereld?

Zo lijken virtual reality en real life door elkaar te lopen en met elkaar te versmelten. Ze zijn afhankelijk van elkaar en beïnvloeden elkaar, zijn niet echt van elkaar te scheiden. Nu is het leuke dat onze spiegelneuronen daar net zo over lijken te denken. Daarover schrijft Lynne McTaggart in haar boek De verbinding. ‘Als we de gedragingen van iemand anders waarnemen, moeten we – om er iets van te begrijpen – deze ervaring mentaal herscheppen alsof we de gedraging zelf uitvoeren.’ Maar ‘ook kopiëren we alle gewaarwordingen en gevoelens die ermee zijn verbonden, in overeenstemming met onze ervaringen uit het verleden,’ zegt ze een paar pagina’s verder op bladzijde 103. Zo maken die spiegelneuronen iets als empathie begrijpelijk, en verklaren ze waarom het voor mijn subjectieve beleving niet zoveel uitmaakt of iets nu ‘echt’ is of niet.  Ja, ik zou me wel kunnen voorstellen dat iemand mij virtueel lekker zou kunnen masseren. De voordelen en de gevaren van virtual reality zijn niet zozeer de onechtheid, maar juist de echtheid ervan.

Gevoelens delen via het internet. Contact hebben en beleven zonder fysieke nabijheid. Met Twitter en Facebook teksten op schermpjes toveren die aanzetten tot acties van flashmobs tot Occupy, gedragen als je je weet door een immense, zij het onzichtbare, gemeenschap van gelijkgestemden. We kunnen bijna niet anders dan euforisch worden van alle mogelijkheden die het internet ons biedt. Natuurlijk komt deze technologie veel overheden ongelegen, maar hoezeer zij onze activiteiten ook bespioneren en onze contacten willen blokkeren, uiteindelijk zullen zij het onderspit delven omdat hackers hen altijd te slim af zullen zijn. Intelligentie en snelheid zijn nu eenmaal geen kernkwaliteiten van overheidsapparaten, en het internet is inmiddels geworden tot iets als een hologram, waarin alle informatie op alle plekken te vinden is en niet meer beperkt is tot een bepaalde computer op een specifieke locatie. Het kan bijna niet anders dan dat het internet een nieuw tijdperk inluidt. Noem het zo je wilt Aquariustijdperk, want we hebben het hier natuurlijk wel over iets dat echt watermanlijk is!

Ben ik romantisch? De romanticus gelooft in zijn dromen, in subjectieve ervaringen, leeft van gevoel, fantasie en intuïtie. Wil weg uit het huidige maatschappelijke leven omdat hij dat afwijst. Keert zich tegen materialisme en rationalisme zoals dat indertijd in de zogenaamde Verlichting verheerlijkt werd. Ervaart de bezieling van alles en verlangt naar oneindigheid en versmelting met het Al. Geniet van het verlangen om het verlangen zelf en is daarom helemaal in het hier en nu. Maar het smachten naar binden en verenigen – Alle Menschen werden Brüder – is wellicht het meest wezenlijke van de romantiek. En is dit laatste niet juist een wezenlijke kenmerk van het internet geworden? Al zoekend kom je het woord cyberromantiek wel eens tegen, maar dan beperkt het zich meestal tot mensen die via het internet op elkaar verliefd zijn. Dat kan heel reëel zijn, maar bij mij is het begrip ruimer. Gaat het om hetzelfde dat in de eerste helft van de negentiende eeuw de wereld bezielde.

Zo opent digitale technologie de weg naar werelden die er bovenuit stijgen en maakt zij de weg vrij voor wezenlijk contact en echte creativiteit die de wereld zo nodig heeft. Een nieuwe wereld waarin we allemaal één zijn en met elkaar versmelten. Ja, ik ben een romanticus in hart en nieren. Terwijl juist doordat ik me dit realiseer een computer weer gewoon een computer wordt.

Met hulp van vele anderen heeft Robbie dit dorp in een dikke vier jaar opgebouwd, waarbij hij ook de wekelijkse parties organiseerde. Gisteren was dat voor de 206e keer. En de laatste keer dat hij het managen van de party op zich heeft genomen. Want real life vraagt meer aandacht van hem, waardoor hij minder verplichtingen wil en kan aangaan. Zodat ik, na lang vergaderen, met een team het management van de wekelijkse parties van hem heb overgenomen. Daar moet ik in dat ‘werkelijke leven’ niet aan denken, want ik zou gek worden van het kabaal en constant met oorbeschermers rondlopen. En mijn lijf zou al zinderend van moeheid neervallen tegen de tijd dat het werkelijke feest begint! Maar kennelijk heb ik toch wat sannyasbloed in me, want ons Bhagwanvolkje was in de jaren tachtig beroemd om hun Zorba the Buddha disco’s. Een en ander betekent niet dat Robbie nu stopt met zijn Second Life, en hopelijk komen we in de toekomst wat meer toe aan andere dingen, zoals het bezoeken van verschillende plekken in Second Life, die in de loop der jaren steeds echter en natuurgetrouwer worden, zoals Calas Galadhon. Of theaters als het Rose Theater. Of musea als het Zwinger Museum . Of het prachtige Caledon uit het Victoriaanse stoomtijdperk.

‘Creativity is the greatest rebellion in existence,’ twitterde Lady Gaga onlangs een uitspraak van Bhagwan. Het is die creativiteit die me in Second Life maar al te vaak met veel ontzag vervult. Het is een ‘spel’ zonder opdracht, zonder doel, waar je je eigen wereld en leven schept. En als ik zie wat er in de loop der jaren is opgebouwd met zoveel liefde en passie, dan ontroert me dat echt. En dat ontspruit allemaal uit ideeën, uit gedachtes. ‘In den beginnne was het woord,’ en zo schiep niet alleen God de wereld, maar de wereld ook Second Life, dat vaak een neerslag is van de wondere werelden die diep in mensen leven. Alsof sprookjes en fantasieën, dromen en idealen uiteindelijk het voor-beeld zijn van wat zich in real life concretiseert. Zoals een leven soms bezeten kan zijn van kunst en wetenschap en zonder dat waardeloos aanvoelt, zo is Second Life een belangrijk deel van mijn real life geworden. Omdat ik daar, zonder fysieke belemmeringen in tijd en ruimte, kijk in de ziel van anderen en oog in oog sta met hun, met de scheppingskracht waaruit uiteindelijk alles is ontstaan. Dank je wel, Robbie, dat ik dit met jou mag meemaken!

Maar die computer, ons brein, houdt ons voortdurend een schijnwereld voor. Die kan immers alleen maar denken in paren van tegenstellingen en het is de vraag in hoeverre dit ook in de echte wereld het geval is. Bij de Rozenkruisers noemen ze deze schijnwereld – die we ook van oude Oosterse religies onder de naam ‘maya’ kennen – de wereld van de dialectiek. Die staat tegenover die van de statica, en deze uitspraak zelf demonstreert al dat we niet anders dan in tegenstellingen kunnen denken. In de wereld van de statica (die voor zichzelf dus de enige echte wereld is omdat er geen tweeheid meer bestaat) is alles één en bezield van wat Ken Wilber ‘one taste’ noemt. En als ik op mijn eigen ervaring afga kan ik niets anders geloven dan dat alles inderdaad uiteindelijk één is. Je kan natuurlijk haat tegenover liefde stellen en dat is op papier makkelijk te doen. Maar als ik in real life (waar Second Life ook bij hoort, juist omdat alles één is, zeg ik met een knipoog) bij iemand ben en haat en boosheid merk, voel ik dat ook daar liefde achter zit. Een teleurstelling, verdriet om iemand of iets dat verloren of gekwetst is, een verlangen of verwachting die niet vervuld werd, een hart dat eigenlijk naar iets totaal anders verlangt dan dat waarmee het zich nu bezighoudt. Haat en kwaad zijn niet anders dan onbewustheid, illusies. En dat geldt ook voor liefde en deugd, voor zover je die als tegenpolen van liefde en haat ziet.

Die tegenstellingen zijn niets anders dan een truc om jezelf goed en veilig te voelen. Een overlevingsstrategie van het ik dat in eerste instantie in zichzelf moet blijven geloven en zich niet kan permitteren teveel in de leef-, gevoels- en gedachtenwereld van anderen te duiken. Maar een illusie blijft een illusie, een droom blijft een droom, en uiteindelijk dromen we alleen maar dat we dromen, net zoals we denken dat we kunnen denken. En dat wordt allemaal door het brein geproduceerd, ons denken dat net als een computer alleen kan werken met nullen en enen – hier excitatie en inhibitie geheten. Deze illusiemachine, die gespecialiseerd is in het zaaien van on-enigheid en tweespalt, zal nooit iets als waarheid en werkelijkheid kunnen vinden. Voor velen is dat dan reden om de strijd maar op te geven en zich aan postmoderne waardeloosheid over te geven, terwijl juist hier een kantelpunt is waar we ons ervan bewust kunnen worden dat we ons brein juist niet zijn.

De waarheid kan niet in woorden worden weergegeven – die kunnen hooguit wegwijzers zijn, ‘fingers pointing to the moon,’ zoals Bhagwan vaak zei, en dan is het zaak om niet naar de vingers te blijven kijken maar naar de maan. Er is meer waarheid te vinden in kunstvormen zoals poëzie en muziek dan in wetenschap. Tenzij de wetenschap zijn eigen hoogmoed en arrogantie doorziet en  echt een sprong maakt van intellect naar intelligentie. Waar het zogenaamde realisme zijn beperktheid tot de materie durft op te geven en zich durft open te stellen voor andere en hogere werelden van ideeën en gedachten, waarvan zij afkomstig is. Waar astronomen niet meer hun wortels in de astrologie verfoeien, en farmaceuten niet meer hun roots in het rijk van geneeskrachtige kruiden ontkennen. Zo bekeken hebben realisten een heel beperkt idee van de werkelijkheid, terwijl idealisme ook het realisme insluit en daarom overstijgt. Idealisme, de motor achter alle ontwikkeling, is dan ook niet het tegengestelde van realisme, maar een uitbreiding daarvan. ‘Overstijgen en invouwen,’ zou Ken Wilber zeggen. Wil de echte realist opstaan?

Maar hoe herkenbaar tegelijk! De voortdurende afleiding geeft ons weinig kans om ons in iets te verdiepen. Je kijkt naar een pagina op je scherm. Daar staan allemaal reclames en boodschappen in de marges, en soms er dwars overheen zodat je ze moet wegklikken. Ik ken mensen die van alles doen, zelfs een gedeelte van hun scherm fysiek afdekken, om daarvan verlost te zijn. Tip: diep in de nacht surfen maakt het vaak wat rustiger. Maar dan nog heb je al die hyperlinks in je tekst, waarbij je bewust of onbewust bij elke link weer je hersens aan het werk zet voor de beslissing: volgen of niet volgen? En als je hem volgt moet je weer terug zien te komen. Of juist niet. En terwijl je zo zit te surfen laat een knipperende taakbalk je weten dat iemand met je wil chatten. Of hoor je een geluidje dat er een nieuwe mail is binnengekomen. En voor je het weet ben je ergens anders dan waar je zijn wilde. Plong! Een sms’je in het mobieltje dat naast me ligt! Ook als ik niet online ben brandt mijn smartphone soms in mijn handen om te checken of er nog nieuwe mail is. Of nieuws over de kernramp in Japan. Of iets interessants op Facebook. Of gewoon een grappige tweet van onze wethouder die zijn hond uitlaat. Eigenlijk is internet een pure verslaving van hersencellen die hunkeren naar steeds meer en meer voer om te verwerken.

Maar ik vind het zo ontzettend boeiend allemaal! Wij watermannen hebben nu eenmaal iets met nieuwe technologieën. En het internet heeft ook het grote voordeel dat het mensen met elkaar verbindt. Hoewel dat vaak oppervlakkige verbindingen zijn. Eén echte vriend in real life is beter dan tien vrienden online! Maar ook dat gaat niet altijd op, want het is ook mijn ervaring dat je online niet alleen echte vriendschappen kunt onderhouden of herstellen, maar zelfs nieuwe vrienden kunt krijgen. Zoals in Second Life. Maar dat komt misschien omdat er daar nauwelijks computers zijn en omdat je daar zonder mobieltje rondloopt. Maar het is misschien wel wat onhandig dat je een computer nodig hebt om computers te ontvluchten. En ik moet toegeven dat ik in Second Life maar heel zelden een boek lees. Dat doe ik nog wel vaak in het echte leven. Nog. Want als je een boek aan het lezen bent over waarom mensen geen boeken meer lezen, is de kans groot dat het je laatste boek is. Dank zij het internet, dat maar al te vaak een aanslag op onze intelligentie doet. Waarvan het gebruik dus eigenlijk heel link is. Hyperlink.

Want eigenlijk is een gezicht een masker. En ik kan het weten want ik heb ervoor gestudeerd. Maskerleer. Dat is de juiste vertaling van persoonlijkheidsleer, wat mijn hoofdrichting psychologie was. Het woord persona komt wellicht uit de toneelwereld van de oude Grieken, waar de spelers een masker droegen. Hun woorden moesten daardoorheen klinken, in het Latijn: per-sona. En dat is geheel in overeenstemming met veel oude wijsheidsleren, waarin het wezen van de mens ver achter of diep in zijn lichaam verborgen ligt. Dat heet dan ziel of geest – begrippen die eigenlijk heel vaag zijn omdat iedereen er weer iets anders onder verstaat. Dan gaat het over liefde, verlangens, gedachten en idealen. Het is hoe dan ook iets onnoembaars dat wetenschappers nog steeds niet hebben gevonden, waardoor het niet op anatomiekaarten te vinden is. Sommige wetenschappers gaan zelfs zo ver dat ze zeggen dat bewustzijn niet bestaat, dat het een illusie is. Maar wie is zich dan bewust van die illusie? ‘Bewustzijn bestaat niet’ kan dan een leuke soundbite zijn, maar om te zeggen dat het een wetenschappelijke uitspraak is… Het is juist in die onontdekte gebieden van psychologie en spiritualiteit waarin we ons wezen herkennen, ontdekken wie we werkelijk zijn. Zoals mijn Wijze Tante zou zeggen: ont-dekken. Haal alle kleren en maskers er maar af en toon me wie je werkelijk bent.

Wie ben ik? Ook dat is een vraag waarmee je in de spirituele wereld wordt doodgegooid. De hedendaagse meester Adyashanti vraagt liever wat je bent dan wie je bent. De vraag wie je bent kun je nog beantwoorden met een rol die je in het toneel van het leven speelt, maar de vraag wat je bent roept om de concrete tastbare kern van jezelf. Die heb ik nog niet gevonden, want zodra ik denk ‘Ah, dit ben ik!’ is er weer iets in me dat een stapje achteruit doet en zich afvraagt wie of wat dit nou eigenlijk weet, ziet of zegt. Ik blijf altijd de waarnemer, de getuige, en die kan per definitie zichzelf niet zien of kennen. Geef je queeste naar zelfkennis maar op, en dat is waarschijnlijk ook het doel waarom meester hun discipelen zich op deze vraag laten sufmediteren. Je bent nooit hetzelfde als dat waarmee je je vereenzelvigt. Sommige mensen identificeren zich met hun lichaam, hun mooie uiterlijk, hun spierkracht, hun vitaliteit. Anderen vereenzelvigen zich met hun gevoelens, met wat hun hart hen zegt, met schoonheid en kunst. En weer anderen identificeren zich met hun gedachten en idealen, met intelligentie en wetenschap. Mensen zijn grof te verdelen in doeners, voelers en denkers, en spelen allemaal zo hun eigen rol in het levensspel.

De foto die ik op mijn profiel van Facebook heb gezet toont niet mijn stoffelijke gezicht van vlees en bloed, maar dat van mijn avatar van pixels in Second Life. In die wereld schep je jezelf, en toen ik daar vier jaar geleden mee begon creëerde ik iemand die ik graag wilde zijn, mijn ideaal. En wat iemands dromen en idealen zijn zegt vaak meer over iemand dan zijn uiterlijk zelf. De muziek waar iemand van houdt, de boeken die hij leest, de manier van omgaan met de natuur – ik acht ze wezenlijker dan de lichamelijke vorm waarin iemand verschijnt, zoals op een pasfoto. Vandaar dat je mij niet zult horen zeggen dat ik een verkeerde foto bij mijn profiel heb geplaatst. Want ook dromen en idealen horen bij dit leven, net als virtuele werelden van Second Life en wat niet al. Te zeggen dat iets virtueel is, is op zich al kunstmatig. Alles hoort erbij, het leven is één. Virtual reality bestaat niet.

Vanaf het eerste uur ben ik een fan van Pink Floyd. In Londen heb ik zelfs ooit bij EMI foto´s losgebietst voor een fanclubje waaraan ik meewerkte. Zo zitten er in mijn archiefdoos nog unieke documenten en heb ik nog altijd een paar bootlegs uit medio jaren zeventig bewaard. De echte liefhebber mag dit alles voor niks komen halen, hoewel hij dan natuurlijk wel een paar vragen over de begintijd van mijn lievelingsgroep goed moet beantwoorden. Wat is de kortste en wat is de langste titel (resp. 2 en 92 tekens) van een Pink Floyd-song? Maar dit soort kennis is natuurlijk niks vergeleken bij het wezen van hun muziek.  ‘Probeer het niet te begrijpen,’ wilde ik Robbie nog toefluisteren. ´Want dit is op zijn minst Fourth of Fifth Life!’ En dat is bijna niet uit te leggen.

Alex was één van mijn vrienden die het begreep. We hoeven elkaar maar aan te kijken en achter elkaars ogen zagen we werelden waarvan de meeste mensen zeggen: ´Ja maar dat kan helemaal niet!´ Een blik van verstandhouding. We wisten van elkaar in welke werelden we geweest waren en waarin we geloofden. Het geluid van een leeuwerik in een oneindige diepte, overspoeld worden door een muur van geluid als je lekker weggesukkeld was, gekieteld worden door kleine harige beestjes, klanken die zo in je lichaam doordrongen dat elke cel van je lijf ervan leek op te lichten. Luieren onder een tropische zon, een nachtmerrie van een scheefgevallen rode wereld, uitgestrekt baden in honinggras, je op orgeltonen weg laten drijven… En dan lachten Alex en ik naar elkaar, want we wisten dat de wereld totaal anders, maar dan echt totaal anders in elkaar zat dan algemeen werd aangenomen. Dat was de Grote Grap, de basis van humor die diep in je buik krabbelde. En dat weten we nog steeds, want hoe zouden we ooit onze eigen ervaringen kunnen  ontkennen? Als je in zo’n wereld geweest bent, laat het je nooit meer los.

Dat is ook het gevaar van psychedelische projecten, want je wordt met ongewone werelden geconfronteerd, met een soort gekte waar je echt even aan moet wennen. Zo werd ik eens midden onder het eten in een Chinees restaurant aan de Overtoom overvallen door allemaal pijlen die me van alle kanten beschoten, en kon ik niet anders dan uit deze volslagen uit het niets opdoemende paniek het nabijgelegen Vondelpark in te rennen. Ik voelde me opgesloten in een stolp van dik glas met het gevoel dat dat ook altijd zo zou blijven, en ik belde als redmiddel mijn moeder op om te zeggen dat ik voortaan van de drugs af zou blijven. Alsof ik op de drempel van allerlei enge psychiatrische afwijkingen stond, zoals psychose, schizofrenie en paranoia. Helaas hebben velen die de psychedelische werelden bereisden hiervoor de hoge prijs van gekte moeten betalen, waaronder ook Syd Barrett die na hun tweede album geen deel meer kon uitmaken van Pink Floyd, maar wel vaak bezongen is in liederen als Shine on you crazy diamond: ‘You reached for the secret too soon…´ Gekte is dan ook vaak een thema van Pink Floyd, zoals in het fantastische mooie Brain Damage.

Maar toch ben ik hartstikke blij dat ik dit alles heb mee mogen maken en dat mijn persoonlijkheid wat geïntegreerd is gebleven. De angst van mijn moeder was niet onterecht. Ik ben nooit van het balkon gesprongen hoewel ik er wel lang bang voor was dat ik – of beter gezegd: iets in mij – dat zou doen. Daar had Alex een goede therapie voor: mij met wat resten van lsd in mijn kop laten slapen op zijn kamer met de balkondeur open, want het was een mooie zomerdag geweest. Hij woonde ook op de zevende. Dat wordt in gedragstherapie flooding genoemd, en het werkte. Want de volgende dag leefde ik nog en was ik mijn angst grotendeels kwijt, doordrongen van de klanken van het mooie lied Love van John Lennon.

Is dit nu een pleit voor het gebruik van psychedelische, bewustzijnsverruimende middelen? Ik weet niet hoe sterk drugs tegenwoordig zijn en veel hangt af van je eigen persoonlijkheid. Nog voordat ik ooit aan een joint had geproefd schreef ik al verhalen waarvan de lezer nooit gelooft dat ik toen niet onder invloed was. Ervaringen die ik zowel iedereen als niemand toewens. ´Tear down the wall!´ wordt in de finale door mensenmassa’s geroepen, en even later ligt de muur in brokstukken op het toneel. Robbie blijft nog zitten en ik ren het podium op. Maar ja, hij is 21 en ik 63… en ik ben blij te horen dat hij thuis ook een cd van Pink Floyd heeft, al weet hij uit zijn hoofd niet welke. Wat Pink Floyd – voor mij een van de mooiste bloemen van de popmuziek – te vertellen heeft gaat gelukkig niet verloren.

En dat alles voel ik niet alleen bij Robbie maar ook bij veel andere vrienden in de virtuele wereld van Second Life. Misschien is het contact ook makkelijker omdat onze avatars ideaal zijn, zodat we niet afgeleid worden door lichamelijke gebrekkigheden. Toon Hermans gaf dat uitstekend weer in zijn verhaal Vader gaat op stap. Als die dan met een leuke del aan het dansen is gebeurt het: hij ziet een vlekje op haar schouder, en ‘dan ziet vader nog een wratje, en een rare grote teen, en opeens zegt vader: Schatje, es tut mir leid, auf Wiedersehen!’ Nee, we worden niet meer afgeleid door gebreken die aandacht en verzorging nodig hebben, want we hebben gewoon de eeuwige jeugd. Of welke leeftijd dan ook.

Ja makkelijk zo! In ideale toestanden kan iedereen goed met elkaar opschieten! Echte liefde toont zich pas als zij de toets der tegenslagen kan doorstaan! Het is mooi praten als niet uitgevochten hoeft te worden wie het geld verdient, stofzuigt, afwast terwijl de een wellicht uit zijn mond stinkt en de ander last heeft van eczeem. Is het niet juist op het aambeeld van de materiële werkelijkheid dat de liefde gesmeed moet worden? Tijdens verliefd en verloofd zijn, gedurende trouwen en huwelijksreis houden de meeste mensen probleemloos van elkaar, maar meestal begint daarna de ellende. Zoals Osho wel eens grapte: als twee mensen aardig en lief voor elkaar zijn weet je zeker dat ze niet getrouwd zijn! Maar dit alles neemt niet weg dat juist in virtuele werelden de grond voor een anker gevonden kan worden: begin eerst met elkaars diepere lagen te leren kennen, om uit die verbintenis kracht te putten voor het alledaagse leven met zijn hobbels en strubbelingen.

Zo kunnen virtuele werelden een voor-beeld zijn. Want daar leven we niet meer om te overleven, maar leven we om het leven zelf. Zoals het in real life zou moeten zijn, ware het niet dat we door het sociale en politieke klimaat steeds verder de andere kant op worden gedreven. Daar (hier dus) moet het leven serieus genomen worden en blijft er weinig ruimte over voor het spel dat het eigenlijk zou moeten zijn. We worden verslaafd aan werk en geld, aan produceren en consumeren in steeds grotere vicieuze cirkels. Net als door kunst zouden we ons door de schoonheid van virtuele werelden kunnen laten inspireren. Virtueel in een meer oorspronkelijke betekenis van het woord: goddelijke kracht, mogelijkheid. Ja, ik heb Robbie nog nooit gezien, gevoeld, gehoord of ontmoet. Ik weet zijn naam niet, en toch ken ik hem.

We hebben het natuurlijk nergens anders over in Second Life. Daarbij achten we het waarschijnlijk dat Carl geregistreerd is als een Registered Sex Offender, ofwel iemand die iets seksueels heeft gedaan of gewild dat helemaal fout is. Zeker in het puriteinse Amerika. Fio gaf als voorbeeld dat een groep volwassenen zichzelf eens als kinderen had vermomd die in kooitjes op een slavenmarkt verkocht zouden worden. Dat soort grappen moet je dus in Second Life niet uithalen, want meteen werden alle spelers uit het spel gegooid. Want in Second Life is wat daar gebeurt real life, en als een kind daar ook maar iets van seks met een volwassene heeft is het direct afgelopen – ongeacht of de bestuurder van dat avatar-kind in real life een volwassene is of niet. Je creëert immers kinderporno op het scherm, dus helemaal onredelijk is dat niet van Linden Lab. Nou verdenken we Carl niet van dit soort dingen, maar het zou kunnen zijn dat hij onnadenkend met een groot en/of bloot geslachtsorgaan in de buurt van een halfbloot kind heeft gelopen of iets dergelijks, en daarin betrapt is door de Amerikaanse politie, die uiteraard ook Second Life infiltreert. Net echt, Second Life. En ik schreef nog dat je daar onsterfelijk bent…

Wat mist in Second Life, en Robbie is daarover terecht boos op Linden Lab dat als een soort Big Brother onzichtbaar boven het spel hangt, is dat je geen advocaat mag bellen, dat je je niet kunt verdedigen en dat je ook niet de precieze reden weet waarom je ‘getermineerd’ wordt. Dat kan ons dus allemaal in een onbewaakt ogenblik overkomen. En niet alleen Robbie is boos. Ook anderen zoals de de Groningse Chris richten in hun persoonlijke blogs vurige vernietigende pijlen op Linden Lab. Wat ik dus echt niet vind kunnen is dat je bij dit alles ook je hele inventaris en al je land kwijt bent, iets waar sommigen zoals Robbie veel geld in hebben gestoken. En dat Linden Lab je zomaar het spel uit kan gooien zonder verantwoording daarover af te hoeven leggen, wat te gek voor woorden is. Eigenlijk zou je je avatar met zijn hele hebben en houwen moeten kunnen verhuizen naar een andere MMORPG om in een andere virtuele wereld je online leven voort te zetten. Het lijkt er inderdaad op dat dit in de toekomst mogelijk zal zijn, zodat je gewoon in een ander al dan niet concurrerend spel verder gaat.

Carl kan natuurlijk zijn Second Life-leven helemaal van voren af aan opnieuw beginnen. Terug bij af zal hij weer een nieuwe avatar moeten maken en spulletjes moeten verzamelen, iets waarbij wij hem natuurlijk graag helpen. Hij zal wel een ander IP-adres moeten gaan hebben, maar ook dat is in zijn geval – hij surft nu mee op de draadloze router van zijn bedrijfje dat vlak naast zijn woning is – niet onoverkomelijk omdat hij zelf een internetaansluiting kan nemen. Of hij terugkeert is dus ook zijn keuze: of uit principe wegblijven en Linden Lab blijven haten, of kiezen voor zijn vrienden en onder een andere naam reïncarneren in Second Life. Hoe dan ook tonen alle discussies via blogs, e-mails en MSN aan hoe real life verweven is met Second Life en dat het verschil tussen die twee werelden veel kleiner is dan de meeste mensen denken. En dat er daarom nog heel veel ethische vragen opgelost moeten worden, zoals die in hoeverre het moord is als Linden Lab een avatar van het leven berooft, of diefstal als je het virtuele bezit van iemand verbeurd verklaart. Het lijkt erop dat ze daar in San Francisco ook nog niet goed raad mee weten. Het is weer zondag. Vanavond alweer de derde party zonder Carl…

Het lag dan ook voor de hand dat het neoliberalisme en Second Life ter sprake zouden komen tijdens het uur praten met Ojas. Het thema was politiek en spiritualiteit en met een koptelefoon op zat ik naar Ojas, de webcam en het beeldscherm te kijken waarop tegelijk gechat werd over de topics die we aansneden in het programma. Weinig muziek en veel spreektijd gelukkig, zodat ik Ken Wilber, Rob Wijnberg, Jed McKenna, Frank Ankersmit, Osho, Douwe Tiemersma, Ayn Rand, Lao Tse, Henk Vonhoff en vele andere verlichte en verduisterde mensen de revue kon laten passeren. En dat allemaal naar aanleiding van een artikel dat ik in De Koorddanser had geschreven. Het ging er heerlijk ontspannen aan toe, hoewel ik achteraf vind dat ik iets langzamer en duidelijker zou moeten praten. Ik hamerde op heelheid – niet alleen als persoonlijke hobby zoals je dat vaak ziet in newageland, waar velen zo trots op hun eigen groei, ontwikkeling en wortels zijn. ‘De meeste mensen hebben de vervelende neiging zich met zichzelf te identificeren,’ grap ik dan. Maar heelheid gaat verder, ook als acceptatie van de wereld zoals hij is, een constatering dat de huidige politieke ontwikkelingen kennelijk een fase zijn waar de mensheid doorheen moet. Waarmee ik dan trouwens ook mijn eigen kruistocht tegen het neoliberalisme accepteer! En in de derde plaats gaat spiritualiteit dan ook nog om heelheid met andere werelden die velen maar al te makkelijk ‘virtueel’ noemen, maar die daarom nog niet minder echt zijn. Bij dit alles lanceerde ik humor als spiritueel medicijn, want waar ontstaat lichtheid en loslaten van identificaties beter dan in het relativeren van onszelf en onze idealen? Het uur was te snel voorbij en na afloop hebben we onder een glas wijn meteen 28 september in onze agenda’s gezet voor een volgende uitzending die over Second Life zal gaan.

Ojas en ik kennen elkaar al sinds 1988, het jaar waarin ik in de commune op het Cornelis Troostplein in Amsterdam ging werken. Samen met onder andere Nandan en Almast zette ik het edit-project op, met als doel zoveel mogelijk van Osho’s woorden te digitaliseren. In die warme zomer zetten we een stuk op twintig computers in een grote zaal en daar gaf ik instructies aan sannyasins die allemaal enthousiast meededen aan het voeden van harde schijven, die indertijd soms wel zo’n 20 megabyte aan woorden konden opslaan. Daar heb ik Vriend voor het eerst gezien, die in sportieve kleding achter een Apple zat. Ik sliep thuis, maar at mee uit de communekeuken, rookte mijn sigaretjes in de tuin onder soms rare discussies over homoseksualiteit, aids, of de mate waarin Osho dacht, wat door een arts ontkend werd. Rond 1990 zat ik met Ojas daar tot diep in de nacht het Osho Magazine in elkaar te flansen met behulp van een laserprinter die minuten nodig had op een A4-tje af te drukken, wat toen een echt wonder was. Net als de fax die op zijn bureau stond. Mooie tijden, mooie herinneringen, terwijl er ook veel dingen gebeurden die het daglicht nauwelijks konden verdragen, wat voor mij echter nooit mijn relatie met Osho heeft verstoord. Zelfs niet toen hij dingen in mijn ogen wat minder handig aanpakte: een verlichte is niet onfeilbaar.

Ik heb vrijwel geen contact meer met het boeddhaveld – althans niet in de real life wereld – en steeds minder de behoefte om überhaupt bij een spirituele beweging te horen. Ik hoef niet meer zo te shoppen van satsang tot satsang. Vind het leuk om een paar keer bij Tony Parsons geweest te zijn, of een keer bij Philippe Renard of Douwe Tiemersma. Hoe hoog ik ze ook aansla, ik zit altijd met een mond vol tanden als het moment van vragen stellen is aangebroken, omdat ik meestal toch wel vermoed wat het antwoord zal zijn. Ik wil alleen zijn, mijn eigen eenzame weg volgen. ‘Het is moeilijk om collectief spiritueel te zijn,’ zei Ojas nog door de telefoon. Misschien is dat wel per definitie onmogelijk. Hoewel ik dat gevoel van onmogelijkheid wel weer graag met anderen deel. Zoals gisteravond. Nee, ik heb geen stemadvies gegeven maar wel gewezen op de absurditeit van het neoliberalisme dat in wezen onverenigbaar is met een spirituele benadering omdat dit juist het ego verheerlijkt en het altruïsme verafschuwt. Toen ik weer thuis kwam heb ik vannacht nog de Stemwijzer op mezelf losgelaten. Hoewel ik meer van de ChristenUnie lijk te houden dan me lief is, klopte de uitslag precies met wat ik altijd dacht. Bovenaan stond de Partij voor de Dieren en helemaal onderaan de VVD…

Jake leidt dus twee levens. Eentje in zijn fysieke aardse lichaam en eentje in dat van zijn avatar, de nagemaakte Na’vi. In het Hindoeïsme is een avatar niets minder dan God die in een menselijk (of dierlijk) lichaam is geïncarneerd. Het wordt dan ook niet overal gewaardeerd dat dit woord gebruikt wordt voor zoiets laagstaands als een computerspel of een film. De wereld van Second Life wordt bevolkt door avatars en ook ik heb er een die daar een fijn leven leidt. Vanavond weer naar de disco! Voor die avatar die straks aan het dansen is ben ik God. Van achter mijn beeldscherm bestuur en beziel ik hem met mijn toetsenbord en muis. Ik ben zijn schepper, belevendig hem wellicht. Terwijl ik aan de ene kant achter mijn computer met mijn biertje en salami zit, leef ik aan de andere kant van het beeldscherm als avatar met mijn vrienden. Second Life is immersive genoeg om die andere wereld als echt te ervaren. Dat klinkt misschien een beetje eng, maar bij het lezen van een goed boek en het kijken naar een boeiende film gebeurt precies hetzelfde. Boeiend? Verslavend? Daarvoor moet je eerst weten wat de echte, wat de ware wereld is en ik geniet er continu van om daar steeds vraagtekens bij te zetten. Heerlijk.

In de film Avatar gaat Jake steeds meer kiezen voor zijn leven als avatar. Hij wordt opgenomen in het volk van de Na’vi en gaat het gevecht aan met de veroveraars die nog steeds zijn aardse lichaam in bezit hebben. In werkelijkheid is dat lichaam gelinkt met de avatar, zijn al zijn zintuigen en is al zijn motoriek niet met zijn aardse zintuigen en spieren verbonden, maar met die van de blauwe Na’vi avatar. Zijn wereld is in die mate virtueel dat hij in een ander lichaam meent te leven terwijl hij in werkelijkheid slaapt in zijn aardse lichaam. Terwijl zijn avatar slaapt kan hij even in zijn aardse lichaam wakker worden om aan fysieke behoeften te voldoen en verslag uit te brengen. Het is alsof hij nu eens in het ene en dan weer in het andere lichaam woont. Waarbij hij uiteindelijk de voorkeur heeft voor dat van de avatar, omdat de wereld van de Na’vi veel mooier is dan die van het agressieve mensenras dat de natuur vernietigt. Maar als een avatar een belichaamde godheid is, wie is in de film dan God of een hogere geest die hem bezielt? Dat is zeker niet het mensenras van kolonel Quaritch, waar hij vandaan komt. Integendeel. Juist door in zijn avatar te duiken komt Jake in contact met hogere werelden.

Zo is het de geest zelf die moet leren van incarnaties. De geest die kiest voor een ander spel. De geest die kiest voor een ander lichaam. De geest die voortdurend op reis is door werelden die allemaal per definitie virtueel zijn. Waarmee ze allemaal even echt zijn. Die geest die avatars nodig heeft om zichzelf te ontdekken, een zelf dat uiteindelijk alleen maar kan leven in verbondenheid met en respect voor alles om hem heen. Hij zal geen dier doden zonder het eerst te danken. Hij luistert naar de natuur en beheerst die op een vrijwel taoïstische wijze door erin mee te gaan, samen te werken. Zonder die virtuele werelden kunnen we niet verder reizen, want juist daar bevinden zich onze ideeën, fantasieën, dromen en idealen. Vraag het Plato maar. Of Jung. Nog niet zo lang geleden werd het woord virtueel in woordenboeken nog omschreven als vermogen of mogelijkheid, maar die betekenis heeft de laatste jaren plaatsgemaakt voor schijnbaar bestaand… Dat virtuele werelden de laatste jaren zo in trek zijn hoeft dus niet per se op een negatieve cultuuromslag te wijzen. Het kan een vlucht zijn, maar tegelijk ook een dorstig zoeken naar en ontdekken van nieuwe mogelijkheden in een materialistisch en rationeel vastgelopen wereld.

Sinds kort loopt er trouwens bij ons in Second Life ook een Na’vi rond. Als hij er vanavond weer is, zal ik hem toch eens aanspreken. Nou ja, niet ik maar mijn avatar zal hem benaderen. Ik ben alleen maar zijn schepper, zijn idee achter het beeldscherm, die van hem wil leren.