Mellie noemde haar lijfblad oorspronkelijk een ‘maandblad gewijd aan de bewustwording der nieuwe normen.’ Over wat die normen dan wel zijn hebben we binnen het bestuur van de Mellie Uyldert Stichting veel gebrainstormd. Eén van de wortels van haar filosofie is het denken in analogieën waarin samenhangen tussen lichaam, ziel en geest, en die tussen de aarde, planten, dieren, mensen en sterren worden blootgelegd, en wel door associaties en verbanden die het logisch verstand niet altijd legt.  Een andere wortel is het holisme waarin geen enkel verschijnsel op zichzelf staat en alles diep met elkaar verbonden is, iets wat ik in modernere termen het ‘holografisch paradigma’ noem – in een hologram is immers in elk deel het geheel aanwezig. Een derde kenmerk is het nondualisme of a-dvaita (wat letterlijk betekent: ‘niet-twee’) dat je bij bijna alle verlichte meesters tegenkomt en dat alle dualiteit tot illusie verklaart: de tegenstellingen van leven en dood, goed en kwaad, mooi en lelijk, waarheid en leugen zijn allemaal schijn die bedriegt. Dit alles gesteund door de universele taal van de astrologie, en als psycholoog moet ik eerlijk bekennen het astrologische persoonlijkheidsmodel intelligenter te vinden dan veel van de psychodiagnostiek die ik op de universiteit heb geleerd.

Bij Mellie draait alles in haar werken en denken om heling waarbij ‘licht kan worden gebracht door de bewustwording van de eenheid van al dat is, niet alleen in de zichtbare wereld maar ook in en met de onzichtbare werelden, zowel in heden, verleden als toekomst,’ zoals ik dat in 2007 formuleerde. Alleen een geheeld mens vindt God, de bevrijding of hoe je het ook noemen wilt in zichzelf en is altijd zijn eigen autoriteit, en Mellie had dat ook een gruwelijke hekel aan napraters en navolgers die zelf nauwelijks de moeite nemen een eigen mening te vormen. Ze had een geweldig broertje dood aan luiheid en gemakzucht, en wellicht is dit thema actueler dan ooit, nu we in een tijdperk zijn beland waarin we eigenlijk vinden dat we geen moeite meer hoeven doen voor het vervullen van onze wensen. Want wie spaart er nog voor iets dat hij wil hebben en wie leert er nog zijn eigen hersenen te gebruiken in plaats van voortdurend terug te vallen op Google en Wikipedia? Geboren in de Blaricumse commune van christen-anarchisten, die in het begin van de vorige eeuw in Blaricum floreerde, is zij als dochter van een imker en een joodse onderwijzeres in een antiautoritaire sfeer opgegroeid, en daarop is zij dus haar hele leven stevig blijven hameren.

Het kan dus niet zo zijn dat De Kaarsvlam een herhaling blijft van wat Mellie allemaal gezegd en geschreven heeft, want dan zou ik zelf ook een van de napraters en navolgers zijn die zij zo haatte. Maar het is wel zo dat ik een traditie voortzet waarin spiritualiteit voorbij de oppervlakkigheid gaat die  we maar al te vaak in gesprekken, artikels en tijdschriften aantreffen. Wat op zich ook weer een onderwerp is waarover wel eens gesproken en geschreven mag worden: in hoeverre is de spirituele wereld doorgeslagen naar een knus, egocentrisch en  zelfbevredigend wereldje? Waarin onder het mom van zelfontplooiing en -ontwikkeling, karma, ‘verbeter de wereld, begin bij jezelf’ en ‘eigen verantwoordelijkheid’ allerlei neoliberale principes worden uitgeleefd, waarin men zich met een spiritueel ego onttrekt van verantwoordelijkheden voor anderen en de wereld? Natuurlijk kan iemand die zelf niet goed in zijn vel of ziel zit weinig goeds uitstralen en bewerkstelligen, maar als dat ‘begin bij jezelf’ een eindeloos beginnen blijft – wat zich uit in verslaving aan meditatie en therapie – stel ik daar grote vraagtekens bij. De wereld verbeteren en jezelf verbeteren gaan hand in hand, en als dat niet zo is klopt er iets niet en wordt er kennelijk nog te weinig in de diepte gegaan. Daarom ben ik blij met enkele nieuwe medewerkers, zoals Nisarg den Brinker en Heidrun Herberth-Labots die in hun artikels over de natuur en astrologie de oppervlakkigheid van snelle geneesmiddeltjes en troostende of alarmerende toekomstvoorspellingen overstijgen. Zij hebben Mellie Uyldert gekend, en genoten net zoals ik haar vertrouwen.

De Kaarsvlam op eigen benen. Er zijn nog veel ongepubliceerde artikelen van Mellie – niet om rücksichtslos te geloven of na te volgen, maar om aan het denken te zetten. Voor mensen voor wie er meer is tussen hemel en aarde in de steeds vluchtiger wordende wereld die ons bindt aan de droom waarin materie en eigen ‘spirituele’ zelfzucht het hoogste goed is. Met dit alles in gedachten ben ik de 66e jaargang begonnen – vertrouwend op inspiratie en wat op wat op mijn pad komt. Ook zelf zal ik er geleidelijk aan meer in gaan schrijven, vooral over internet en ontwikkelingen die daarmee samenhangen. Tot nu toe heb ik me hoofdzakelijk beperkt tot een redactioneel voorwoord, boekbesprekingen en hier en daar een toelichting. Maar nogmaals: overtuig jezelf en mail me rustig voor een proefexemplaar. Van het laatste nummer heb ik wat extra exemplaren laten drukken. Contactformulier.

Bij de Grieken was de chaos het Niets waaruit alles is ontstaan, een soort zwart gat. Alleen niet een gat waarin alles verdwijnt, maar een waaruit alles ontspringt. Ook lijkt het er steeds meer op dat dit Niets, dit vacuüm, eigenlijk niet Niets is, maar gevuld is met ether, het Veld of Higgsdeeltjes. Alsof dat de bouwstenen zijn van onze concrete wereld van vormen, verschillen, geuren en kleuren, van onderscheid. De chaos is dan de grond van de kosmos, en dan zie ik een dans waarin soms de chaos tot kosmos opbloeit, en soms de kosmos weer tot chaos vervalt. Wat me erg doet denken aan wat Mellie Uyldert abstractie en concretie noemt, en wellicht te vergelijken is met de polariteit van het ongemanifesteerde en het gemanifesteerde, van inhoud en vorm, van eenheid en veelheid, van mystiek en alledaagsheid, van overgave en strijd.

De dans tussen chaos en kosmos speelt zich niet alleen af in het mysterieuze oneindige heelal, waarin we ons in deze wintermaanden al starend kunnen verliezen. We zien die ook op het maatschappelijk vlak, en wat dat betreft lijken we met de huidige crisis op een keerpunt te staan. Veel van wat gedurende vele, vele jaren liefdevol is opgebouwd wordt nietsontziend afgebroken. Ongemerkt leven we al meer in de Orwelliaanse wereld van 1984 dan we ons bewust zijn. Dat vinden we niet goed. Maar hoe spiritueel zijn we eigenlijk zolang we blijven denken in termen van goed en slecht? Is het de niet de angst voor de chaos in onszelf, die we op de buitenwereld projecteren met alle gevolgen van dien? Onze eigen angst voor de dood, om in het Al op te lossen? Zolang dat zo is blijft alle kritiek en wereldverbetering hypocriet. De chaos confronteert ons met onszelf, met ons diepste wezen, of we willen of niet.

De Kaarsvlam, januari/februari 2012

Het gebeurde op de eerste zomerdag van 1979, op 13 mei. Ik lag in mijn slipje in de tuin van vrienden in Dordrecht en las het door hen aanbevolen boek Oorspronkelijk Gezicht van Jan Foudraine, die nu Swami Deva Amrito heette. ‘Bhagwan! Poona! Dat is vast iets voor jou,’ hadden ze me aanbevolen. Nou, dat heb ik geweten. Want al bij de eerste pagina’s kreeg ik het onrustige vermoeden dat ‘de Bhagwan’ niet de eerste de beste goeroe was. De dagen erna werden een feest van herkenning en bevestiging, er viel van alles uit mijn leven op zijn plaats en daarover schreef ik maanden lang enthousiast mijn dagboek vol. Eindelijk was er een religie waarin ik me helemaal thuis en gekend voelde, en waarvan de ideeën naadloos aansloten bij de mijne, zoals over mystiek en de eenheid van alles. Ik nummerde zelfs de dagen na die dag in mei, alsof toen al voor mij een nieuwe kalender, een nieuw leven begon. Ik ging naar Amitabh, de boot aan de Amsterdamse Prins Hendrikkade, deed mijn eerste meditaties en genoot ervan hoe lichamelijkheid gerijmd werd met spiritualiteit. Ik kocht en beluisterde cassettes, las de prachtig vormgegeven boeken – de wereld was te klein om mijn vreugde te vieren over het feit dat er ook anno 1979 verlichte mensen rondliepen. Om mensen als Jezus of Boeddha te vinden hoefde ik niet eeuwen terug te reizen, want ik kon ze ook gewoon in het hier en nu ontmoeten.

Die zomer ging ik alleen op vakantie. Ik kon gebruik maken van een appartement van een vriend in Saint-Tropez en had boeken en cassettes van Bhagwan meegenomen. Dronken – en niet in de eerste plaats van drank – zwierf ik bloot in oranje tuinbroek over de kades, genoot van terrasjes, muziek, mensen en vrede. Van de maan en de sterren, van straatzangers, muziekbandjes en Pink Floydklanken in lome kleurige nachten. Van lange uitputtende wandelingen naar de stranden onder de hete zon. Het was een continue roes van blijheid, acceptatie, vrede, vertrouwen, lekker in mijn lijf zitten, bewogen worden zonder te bewegen. En het wonderbaarlijke was dat ik alleen was – iets wat ik eerdere vakanties nooit gedurfd zou hebben – en juist daarom één van de mooiste vakanties van mijn leven had. Ik hield van alles en iedereen, vond alles mooi en goed. The flowers showered, ook over mij. Ik dronk de smaak van verlichting. Die roes heeft maanden lang geduurd, ook toen ik weer verder ging met mijn studie psychologie. Het kon niet uitblijven dat ik op gegeven moment in het vliegtuig naar India zat, waar ik meteen voelde hoe de grond doortrokken was van millennia diep doorleefde religie. Daar lag het beloofde land achter de kleurige horizon, en zou ik Bhagwan in het echt gaan meemaken.

Bij Bhagwan voelde ik me helemaal thuis en de ashram was de sprookjeswereld waarover ik al lang in psychedelische visioenen had gedroomd. Het bestond echt allemaal! De lezingen van Bhagwan in de Buddhahall waren niet alleen doortrokken van stilte en eenvoud waarin leven en sterven omarmd werden, maar ook van zen en paradoxen, en van grappen en humor. Ik begon me zelfs af te vragen of dit alles niet één grote grap was, want Bhagwan had vaak verteld dat verlichting niet voor serieuze mensen was weggelegd. Ik stopte mijn vraag in het daarvoor bestemde busje. ‘And in fact, this whole thing is a joke: your misery, my enlightenment,’ besloot Bhagwan zijn lezing op 16 december, die later onder de titel Don’t take enlightenment seriously gepubliceerd werd. Naast zijn prachtige en lange lezingen waren er de meditaties met ontroerende klanken van Deuter, die toen Chaitanya Hari heette. De Kundalini, de Nadabrahma en de Gourishankar waarop ik effortless meedanste, meezoemde en deinde. En dan waren er natuurlijk de therapiegroepen, compleet met woede, angsten, vloeken, seks en vechten, maar ook met tederheid en omhelsd worden en later vrijen met de mooiste en liefste jongen van de groep. En geheimzinnige black-outs,  waarbij de hele ashram in het donker werd gezet en velen zich afvroegen wat voor magische en occulte dingen er toen allemaal gebeurden.

Op 14 januari 1980 zat ik in het Chuang Tzu Auditorium voor Bhagwan en ik schrok ervan dat hij echt helemaal léég was – iets wat in het Westen niet altijd een compliment voor iemand is. Ik nam sannyas, een gebeurtenis waarvan ik me achteraf weinig herinner – iets wat veel sannyasins is overkomen. Bhagwan gaf me de ontzettend mooie naam Satyamo, wat volgens hem ‘ultieme waarheid’ betekende, en waarvan de klank aanvoelde alsof die op mijn lijf geschreven was. Nou vond ik dat ‘ultieme’ wel erg veel van het goede, en zelfs tot vandaag de dag laat ik dat maar even weg als ze me vragen wat mijn naam betekent. Waarheid. Wat is waarheid? Dat is een vraag die me al zowat mijn hele leven bezighoudt. Wellicht leefde ik bij Bhagwan in een romantische sprookjeswereld. Maar die was voor mij wel helemaal waar en is dat tot vandaag de dag. Omdat deze me een hogere, diepere werkelijkheid liet zien dan de alledaagse werkelijkheid die we geheel onterecht ‘realiteit’ noemen.

Deze weblog is, samen met veel verhalen van anderen over hoe Bhagwan/Osho in hun leven kwam, ook te vinden op http://www.vrienden-van-osho.nl/hoe-osho-in-mijn-leven-kwam.html.

Wordt het daarom vandaag een bijzondere dag? Tja, de wereld ziet er een beetje eng uit door wat er in Griekenland, Italië, Frankrijk dreigt te gebeuren met de euro en zo. Maar gelukkig zit het guldenteken ƒ nog steeds onder alt-159 in onze computers, dus daar hebben we straks geen probleem mee. En als de horeca bij de prijzen straks alleen maar het euroteken in een guldenteken verandert, is ook dat weer een lichtpuntje. Wat een gedoe allemaal! Alleen maar omdat we in één grote familie onze taken niet goed hebben verdeeld. De één is er trots op dat hij zijn gezondheid ruïneert door tachtig uur in de week te werken. Wat ik trouwens niet zou willen verbieden, want hoe meer die macho’s zichzelf afbranden, hoe minder er overblijven, dat ruimt op. De ander geniet gewoon lekker lui van het leven want al die luxe en dat gewerk hoeft niet zo van hem. Wat ik trouwens ook niet zou willen verbieden, want alleen ontspannen mensen kunnen creatief zijn en echte innovatie brengen. Maar nu zegt de macho zijn steun aan de luierik op, in plaats van een voorbeeld aan hem te nemen. En wil de luierik maar blijven lanterfanten terwijl er toch af en toe afgewassen moet worden. De uiteindelijke waarheid ligt natuurlijk in het midden, iets met these, antithese en synthese.

Maar al die dualiteit zal verdwijnen. Exit alle geloof en geloven! Maak plaats voor no-nonsensereligies als zen, tao en nondualisme! Terug naar de bron in onszelf, terug naar het weten en de eigen ervaring. Terug naar vertrouwen en heelheid. En dat kan alleen als we de eenheid in de veelheid zien. Daar is soms crisis voor nodig. Gewoon ‘Een!’ roepen helpt niet, daar moet het Bestaan soms op hameren. Zes keer! Want de zes werd door Pythagoras als ‘de schepper van de ziel en de structuur van het universum’ en door anderen ook als een volmaakt getal beschouwd, zo lees ik her en der in Wikipedia. Deze datum met zes enen moet dus wel heilig zijn. Natuurlijk kun je daartegenin brengen dat datums heel willekeurig zijn, wat blijkt uit het feit dat kalenders vaak veranderd zijn en veel volkeren hun eigen kalender hebben. Bovendien betekent het Latijnse novem negen, zodat november eigenlijk de negende maand is en niet de elfde! Maar omdat ik niet in toeval en willekeur geloof, ben ik het met al die argumenten oneens. Het heeft nooit anders kunnen zijn dan dat het hier in onze cultuur vandaag 11-11-11 is. En dat iedereen die dat ziet bewust of onbewust met de betekenis ervan wordt geconfronteerd. Op naar Aquarius!

‘Ja maar dit kan helemaal niet,’ zegt een stemmetje in me. ‘Want voor verlichting moet je jarenlang mediteren, en het is iets heel hoogstaands en heiligs dat je niet zomaar op straat mag gooien alsof je een snel kroketje uit de muur trekt!’ Maar Tijn wijst op een ander stemmetje in ons, de stem van de verlichte die in ons allemaal leeft, en die eigenlijk ontdekt is door zenmeester Genpo Roshi, wiens boek Big Mind – Big Heart al een tijd half uitgelezen naast mijn bed ligt. En Genpo ontdekte zijn snelle weg naar verlichting door de techniek van Voice Dialogue, waarin je één van de vele zelven of subpersoonlijkheden in iemand aan het woord laat. En waarom dan niet de verlichte in ons aanspreken? En zo ontdekte hij dat het werkte toen een leerling opeens in een boeddha veranderde. Hoewel ik betwijfel of de slapende verlichte in mij ook deel uitmaakt van mijn persoonlijkheid, kan ik me toch goed voorstellen dat zoiets werkt.

En waarom zou het eigenlijk niet eenvoudig zijn om verlicht te raken? In hoeverre is dat idee ons niet door priesters en politici aangepraat? Probeer jezelf maar niet te bevrijden, dat is veel te hoog gegrepen, een mooi ideaal dat niet te realiseren is. Ja, zo ben ik ook opgevoed. Maar meesters als Osho – en Tijn vertelde me dat hij hem één van de meest hoogstaanden vindt – wijzen er toch vaak op dat verlichting zo dichtbij is dat elk zoeken alleen maar afdwalen betekent. Bovendien profiteren huidige generaties van al het werk dat hun voorgangers al hebben gedaan. Zoals de eersten die een puzzel oplossen daarmee de grootste moeite hebben, maar het daardoor anderen gemakkelijker maken, dankzij het Veld van Lynne McTaggart. Zo verhaalt Tijn van jongeren met wie hij op Lowlands gaat mediteren en die heel goed begrijpen waar het om gaat. En ik zag ze zelf ook bij Occupy in Amsterdam, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

Waar het dan om gaat? Om het loslaten van identificaties, zodat je onder andere naar je eigen gedachten kunt kijken en luisteren zonder je ermee te vereenzelvigen. Osho zou zeggen: blijf in het centrum van de cycloon waar het stil is. ‘Heb je gedachten, gevoelens en emoties of ben je ze?’ is één de checks die Tijn in zijn boek noemt. Gevolgd door een mooie aha: ‘Wanneer de hersenen teveel gedachten produceren, dan is er geen ruimte voor heldere inzichten, ahamomenten of spirituele ervaringen,’ wat een leuke opmaat kan zijn voor een discussie in de nu 65-jarige internationale vrijdenkersclub Mensa, die immers het IQ hoog in het vaandel heeft. Denken kan een grote belemmering zijn op het spirituele pad. Zeker omdat eigenlijk dat hele pad zelf óók is bedacht. Kom op, laten we met een vingerknip ons ego en onze persoonlijkheid achter ons laten en transpersoonlijke werelden betreden, dat doen we toch gewoon even?

Drugs zijn niet populair in spirituele kringen. Bovendien worden die allemaal op één hoop gegooid, en dat is iets waar we in de jaren zestig iets genuanceerder over dachten. Toen spraken we van bewustzijnsverruimende middelen zoals hasj, lsd en paddestoelen, en bewustzijnsvernauwende middelen zoals cocaïne, heroïne en opium. De gebruikers van beide soorten drugs leefden in totaal andere werelden en hadden ook weinig tot geen contact met elkaar. Althans zo heb ik het meegemaakt. Bewustzijnsvernauwende middelen kennen we allemaal, want ook slaapmiddelen en alcohol horen daarbij. Bewustzijnsverruimende middelen verhelderden je bewustzijn, deden je meer openstaan, zodat het niet alleen de weg was naar meer zelfkennis – en dus ook naar God in jezelf – maar ook naar een scherpere waarneming van de wereld an sich. Het nadeel was wel dat het je gevoeligheid verhoogde en dat je daardoor, zeker als je zelf al een beetje hypersensitief was, overspoeld kon worden met indrukken, gedachten en beelden en zo in een psychose kon belanden. Dat was dan ook mijn grootste angst en voorzichtigheid. Vreemd genoeg wist ik precies waar het om ging met dat trippen, want ik kon anderen heel inlevend begeleiden als ze een psychedelische reis gingen maken, zodanig zelfs dat er discussies ontstonden als: ‘Trip jij of trip ik?’

De psychedelische ervaring laat zich niet beschrijven, maar deze komt wel heel dicht in de buurt van – is wellicht identiek met – wat men mystieke ervaring noemt. Psychedelische drugs werden dan ook niet als een ordinair genotsmiddel gebruikt, maar in het kader van een religieuze filosofie die wellicht het beste is beschreven in De psychedelische ervaring van Timothy Leary: trippen is niets anders dan oefenen in sterven. Het Tibetaanse Dodenboek was dan ook de leidraad voor deze hoogleraar die helaas ook wat uurtjes in de gevangenis moest doorbrengen. Met lsd kwam je meer open te staan voor de stille woordloze werkelijkheid, en dat die ook veel mooie kleuren en vormen had was mooi meegenomen. Want uiteraard waren ook je zintuigen en je hersenen wat in de war. Of misschien wel juist niet. Zelf had ik dat soort ervaringen met weed en hasj, wat in de jaren zestig op een heel andere manier werd gebruikt als tegenwoordig. Maar na die tijd ben ik er altijd van afgebleven, uit angst dat het fantastisch mooie lied Brain damage van Pink Floyd dan voor mij gezongen zou worden. Zonder drugs ben ik al gek genoeg. Te gek eigenlijk. Want zoals Obelix als baby in een ketel toverdrank is gevallen, zo ben ik dat in een ketel lsd.

Al die nuances over drugs is men tegenwoordig kwijt. Ze zijn allemaal ‘slecht’ en ‘verslavend’ en in een verdomhoekje gesmeten. Zoals men tegenwoordig mensen heel makkelijk het etiket ‘terrorist’ kan opplakken om daarmee hele volksgroepen zoals Koerden te verguizen, zo werd ook in de jaren zestig het toen nog vrije lsd onder de Opiumwet gebracht, terwijl het een totaal ander middel is. Maar ja, logisch en redelijk denken is niet de sterkste kant van politici. Die willen nog steeds alles onder controle houden en hebben sinds de jaren zestig een steeds engere orwelliaanse wereld geschapen. Daar past verdoving bij, dus alleen een bewustzijnsvernauwende drug. Alsof de wereld niet veel beter af zou zijn als men in plaats van alcohol wiet gebruikte. De grootste angst van de machthebber is de vrijheid van anderen, en zelfbevrijding is dan het laatste wat hij wil. Zeker als die ander dreigt God te vinden, vrede en vrijheid in zichzelf, en erachter komt dat er eigenlijk niets anders bestaat omdat alle dualiteiten ineen zijn gestort.

In de jaren zestig is men zich rotgeschrokken van de psychedelische revolutie en heeft men meteen alle deuren dichtgesmeten en de matrix weer als een net over ons uitgespannen. Wie slikt de pil om weer te ontsnappen? De rode (!) pil? Ik heb niet de indruk dat Jed McKenna het gebruik van lsd propageert, maar het is wel smullen als je ontdekt wat er werkelijk in de jaren zestig gebeurde. Hippies ontdekten een gouden sleutel. Maar dat was ook een gevaarlijke sleutel. Niet omdat hij niet op het slot past, maar omdat hij er juist verschrikkelijk goed wel op past. Daarom kan de prijs van die sleutel erg hoog zijn, zowel lichamelijk als psychisch. Dat hebben sommigen ervoor betaald, maar daarmee is in de jaren zestig wel een spirituele oogst binnengehaald en de smaak van verlichting in de wereld gebracht. Zo staan de hippies – hoe indolent, maf en dromerig ze ook mogen overkomen – aan de bron van de newage en veel alternatiefs waarmee de wereld nu verrijkt is.

Het boek heeft aan het eind een uiterst onverwachte, maar voor mij zeker herkenbare wending, waarmee hij veel van wat hij eerder beweerde weer op zijn kop lijkt te zetten, maar zo is hij nu eenmaal. Maar het is niet voor niets dat hij niemand laat weten wie er in real life achter het pseudoniem Jed McKenna schuilgaat, want anders zouden velen zich aan hem als spiritueel leraar vastklampen, en als er iets is dat je spirituele ontwikkeling in de weg staat is het wel een meester, zijn het boeken, is het godsdienst, religie of mystiek. Daarmee zullen we zeker geen verlichting bereiken, die volgens hem op pagina 20 het minst misleidend kan worden omschreven als:

1. Geen-zelf,
2. Permanent non-dualistisch bewustzijn,
3. Realiseren van de waarheid.

Iemand die dit nastreeft is in werkelijkheid op zoek naar ‘Menselijke Volwassenheid (…) rondtrekken, op verkenning gaan en spelen (…) het materialiseren van je verlangens, flow en moeiteloos functioneren, positieve gevoelens die niet wortelen in angst, bijvoorbeeld ontzag, dankbaarheid en agape, waaruit blijkt dat je begrijpt dat alles met alles verbonden is,’ aldus McKenna op de pagina’s 71 en 72.

Verlichting heeft kennelijk te maken met het ‘realiseren van de waarheid’ en het ‘materialiseren van verlangens’. Zonder de waarheid te weten en te leven kun je nooit verlicht raken. En tegelijk ben je blijkbaar bezig je verlangens te concretiseren, vorm te geven. Opvallend vind ik dat ook het ‘spelen’ als kenmerk van volwassenheid (want daar gaat om bij verlichting) wordt genoemd. Want spelen is vaak iets dat zich in een virtuele wereld afspeelt: de poppen en inventaris in het poppenhuis, de stations, hotels en gevangenis in Monopoly en de legers in Risk zijn niet ‘echt’, maar daar worden wel verlangens geconcretiseerd, zichtbaar op tafel of computerscherm gezet. Zo zie ik mezelf als jongetje op de tweede etage van dat huis op de Weteringschans voor een doos Meccano zitten. Je had ook Mobaco waarmee je huisjes kon bouwen en later kwam zoals bekend Lego op de markt. Dat laatste heb ik nooit gehad en tot diep in mijn studententijd stond ik wel eens voor het raam van een speelgoedwinkel mezelf af te vragen: ‘Zal ik?’

Toen niet, maar nu dus wel. Eindelijk! Het werd tijd. De legosteentjes waarmee ik speel heten nu prims en daarmee kan ik van alles maken. Het zijn vierkante houten blokjes die ik kan uitrekken, vervormen en kleuren. Waarin ik scripts kan stoppen zodat ze van alles kunnen doen en zo tot leven komen. Ik kan ze gewicht geven of laten zweven, transparant maken en ‘phantom’ waarmee je er dwars doorheen kunt lopen. Zo kan ik bijvoorbeeld een poortloze poort maken, die verdwenen is als je er doorheen loopt en vervolgens achter je kijkt. Wat ik een heel leuk spiritueel beeld vind: zelfs de illusie blijkt niet te bestaan als je die gepasseerd bent. Dit alles gebeurt uiteraard in Second Life en niet ‘in het echt’. Maar dat laatste roept meteen de vraag op waar alles om draait: wat heet ‘echt’? En het antwoord op deze vraag moet de waarheid en niets dan de waarheid zijn. Tijdens een etentje in Bellevue praatte ik hierover met fractiegenootje Rob en wethouder Rob. De ene Rob vond het maar gevaarlijk en twijfelachtig waarmee ik bezig was, maar de andere Rob was oprecht nieuwsgierig en begon me enthousiast uit te horen over deze voor hem toch vreemde hobby van mij.

Voor velen heeft alleen de concrete, tastbare werkelijkheid waarheidsgehalte en is dat de enige echte wereld die er is. Daar is geen plaats voor kunst en wetenschap, zoals je dat ook ziet in het huidige kabinet. Dan zijn alleen materiële waarden zoals de economie van belang. Terwijl juist niet-materiële dingen als kunst en wetenschap het leven mooi en zinvol maken, zo niet het doel zijn van waaruit de hele mensheid ooit met zijn levensavontuur is begonnen. Maar wat hebben de concrete plastic legosteentjes wat mijn gepixelde ‘onechte’ prims in Second Life niet hebben? Wat heeft real life dat Second Life niet heeft? Met mijn prims kan ik veel meer doen dan met legosteentjes, en één ding weet ik uit eigen ervaring zeker: de wereld van Second Life is voor een groot deel bezield door duizenden en duizenden die daar al spelend de meest fantastische werelden hebben gecreëerd.

Is de idee, de fantasie, de bezieling, het verlangen dan minder echt dan de concrete neerslag ervan? Dat kan bijna niet. Ik ervaar het niet zo, dus hoe kan ik zeggen dat bezieling en spel onecht of onwaar is? Voor mij is het een echte waarheid dat hier sprake is van een ware echtheid. Bovendien ben ik, in tegenstelling tot veel aanhangers van het populaire postmodernisme, zo ouderwets om te geloven dat er maar één werkelijkheid is. Die is toch niet te splitsen in echte stukken waarvan het bestaan waar is, en onechte stukken waarvan het bestaan onwaar is en die dus niet bestaan? Alles is één. Dat betekent dat óf alles waar is, óf dat alles een leugen is wat dan op zich weer waar zou zijn. Dat betekent dat óf alles echt is, óf alles virtueel is wat dan op zich weer echt zo zou zijn. Doorhalen wat niet verlangd wordt.

En trouwens: wie is Jed McKenna?

Langs een in mijn ogen smal en gammel metalen trappetje klimmen we langs de muur naar boven maar als we daar eenmaal zijn heb ik niets dan hoogtevrees door de dieptes vlak voor en achter me. Bij het zien van iemand die losjes over de muur loopt breekt het angstzweet me uit. Want hoogtevrees is eigenlijk een verlangen, een zuigende kracht die je toefluistert: ‘Laat los, laat los, stort je erin, zwem, geef je over, kom!’ Een totale overgave aan een kracht die zelfs voor natuurkundigen nog een mysterie is: de zwaartekracht. Soms heb ik er last van, maar soms ook niet. In India rende ik enthousiast de brug op waarvanaf  Bhagwan in zijn jeugd zo graag in de wilde rivier sprong. Maar toen ik daar eenmaal stond kreeg ik weer last van die angst die nauwelijks met andere te vergelijken is. Waarom laat ik op het perron de trein vlak langs me heen denderen en fiets ik vlak voor auto’s langs alsof het de gewoonste zaak van de wereld is? Omdat er aan zo’n ongeluk niets leuks is te beleven, wat bij hoogtevrees wel het geval lijkt. Alsof vrees en verlangen elkaar omhelzen in een heerlijke extase van gewichtloosheid. Ja, misschien is sterven wel fijn – daar is evenveel voor te zeggen als dat het iets verschrikkelijks is. Maar geen van deze gedachten heb ik daar op de muur van de Montségur. Veel meer kan ik dan ook niet antwoorden als ze mij vragen: waar was je toen, op dat moment, om kwart voor drie, tien jaar geleden? Niets brengt zoveel beroering in de wereld als godsdienst. Of het nu 1209 of 2001 is: de mensheid gaat aan geloof ten onder.

Maar die computer, ons brein, houdt ons voortdurend een schijnwereld voor. Die kan immers alleen maar denken in paren van tegenstellingen en het is de vraag in hoeverre dit ook in de echte wereld het geval is. Bij de Rozenkruisers noemen ze deze schijnwereld – die we ook van oude Oosterse religies onder de naam ‘maya’ kennen – de wereld van de dialectiek. Die staat tegenover die van de statica, en deze uitspraak zelf demonstreert al dat we niet anders dan in tegenstellingen kunnen denken. In de wereld van de statica (die voor zichzelf dus de enige echte wereld is omdat er geen tweeheid meer bestaat) is alles één en bezield van wat Ken Wilber ‘one taste’ noemt. En als ik op mijn eigen ervaring afga kan ik niets anders geloven dan dat alles inderdaad uiteindelijk één is. Je kan natuurlijk haat tegenover liefde stellen en dat is op papier makkelijk te doen. Maar als ik in real life (waar Second Life ook bij hoort, juist omdat alles één is, zeg ik met een knipoog) bij iemand ben en haat en boosheid merk, voel ik dat ook daar liefde achter zit. Een teleurstelling, verdriet om iemand of iets dat verloren of gekwetst is, een verlangen of verwachting die niet vervuld werd, een hart dat eigenlijk naar iets totaal anders verlangt dan dat waarmee het zich nu bezighoudt. Haat en kwaad zijn niet anders dan onbewustheid, illusies. En dat geldt ook voor liefde en deugd, voor zover je die als tegenpolen van liefde en haat ziet.

Die tegenstellingen zijn niets anders dan een truc om jezelf goed en veilig te voelen. Een overlevingsstrategie van het ik dat in eerste instantie in zichzelf moet blijven geloven en zich niet kan permitteren teveel in de leef-, gevoels- en gedachtenwereld van anderen te duiken. Maar een illusie blijft een illusie, een droom blijft een droom, en uiteindelijk dromen we alleen maar dat we dromen, net zoals we denken dat we kunnen denken. En dat wordt allemaal door het brein geproduceerd, ons denken dat net als een computer alleen kan werken met nullen en enen – hier excitatie en inhibitie geheten. Deze illusiemachine, die gespecialiseerd is in het zaaien van on-enigheid en tweespalt, zal nooit iets als waarheid en werkelijkheid kunnen vinden. Voor velen is dat dan reden om de strijd maar op te geven en zich aan postmoderne waardeloosheid over te geven, terwijl juist hier een kantelpunt is waar we ons ervan bewust kunnen worden dat we ons brein juist niet zijn.

De waarheid kan niet in woorden worden weergegeven – die kunnen hooguit wegwijzers zijn, ‘fingers pointing to the moon,’ zoals Bhagwan vaak zei, en dan is het zaak om niet naar de vingers te blijven kijken maar naar de maan. Er is meer waarheid te vinden in kunstvormen zoals poëzie en muziek dan in wetenschap. Tenzij de wetenschap zijn eigen hoogmoed en arrogantie doorziet en  echt een sprong maakt van intellect naar intelligentie. Waar het zogenaamde realisme zijn beperktheid tot de materie durft op te geven en zich durft open te stellen voor andere en hogere werelden van ideeën en gedachten, waarvan zij afkomstig is. Waar astronomen niet meer hun wortels in de astrologie verfoeien, en farmaceuten niet meer hun roots in het rijk van geneeskrachtige kruiden ontkennen. Zo bekeken hebben realisten een heel beperkt idee van de werkelijkheid, terwijl idealisme ook het realisme insluit en daarom overstijgt. Idealisme, de motor achter alle ontwikkeling, is dan ook niet het tegengestelde van realisme, maar een uitbreiding daarvan. ‘Overstijgen en invouwen,’ zou Ken Wilber zeggen. Wil de echte realist opstaan?

In het Vissentijdperk van de afgelopen tweeduizend jaar hebben we trouwens niets anders geleerd dan compassie en medelijden! Knielend en biddend voor kruisen met lijdende christussen zwolgen we in masochistisch lijden, perverteerden we onszelf door onderdrukking van onze levenskracht en vernielden we de wereld in opdracht van een illusionaire en wraakzuchtige god. En het is ook waar dat we met medelijden vaak ons eigen lijden op anderen projecteren, zodat we zelf onze diep verholen knagende onprettigheden niet hoeven voelen of relativeren. Kortom: dat soort medelijden verdient terecht grote vraagtekens. De vraag is alleen of we nu in het Watermantijdperk niet naar het andere extreem dreigen door te slaan, waar helemaal geen plaats meer is voor compassie en medelijden. Dat hoeft dan ook helemaal niet meer, want zelfs lijden is ‘eigen verantwoordelijkheid’, het wereldse equivalent voor wat in spirituele kringen ‘karma’ heet.

Maar zo ver wil Lars Faber in zijn artikel ook niet gaan. Op de vraag of we dan helemaal niet meer moeten meeleven met onze medemens antwoordt hij: ‘Tuurlijk wel, dat is toch de smeerolie in intermenselijk contact!.Maar ontheilig jezelf vooral en zie de doortraptheid van L’ego in je mededogen.’ Toch vraag ik me af of hij tsunami’s even mooi zou vinden als op de filmpjes van YouTube ook te zien was hoe mensen door de golven werden verzwolgen. ‘Waarom zouden we niet mogen lijden?’ vraag Lars zich af. ‘En waarom zouden we zo moeilijk moeten doen als iemand anders lijdt?’ Ook lijden hoort bij het leven en je kunt je afvragen waarom lijden erg is. Vanuit het standpunt van een boeddha, een verlicht iemand, klopt zijn verhaal helemaal. Zo iemand maakt geen onderscheid tussen lijden en niet-lijden, zwemt niet in de ‘fuik van dualisme’. Die ziet het ego, het ‘ik besta’ met een hele grote nadruk op ‘ik’, als de bron van het lijden: ik besta, dus ik lijd.

De vraag is of het bewustzijn van een boeddha zich tot zijn eigen kamer, zijn eigen hobby’s, zijn eigen hier en nu beperkt. Dat is toch allemaal een door het ego afgegrensd veilig gebiedje? Terwijl voor een boeddha het hier alles is, en het nu eeuwigheid, zodat hij compassie heeft voor  slachtoffers waar en wanneer dan ook. Ofwel: hoe ‘tweedehands’ informatie is, die via televisie of internet tot je komt, hangt helemaal af van je eigen staat van bewustzijn. Als je niet verder kijkt dan je eigen computerscherm, je wereld zich alleen maar tot je eigen kringetje beperkt, leef je nog steeds in een wereld van zelfzucht, waarin je niets hoeft te weten van het lijden van anderen. Heel vaak wordt het ophemelen van het hier en nu gebruikt om dit soort selfishness te rechtvaardigen. Zo is het neoliberalisme ook in alternatieve kringen geliefd: ik blijf lekker van mijn eigen wereldje genieten en wat er buiten gebeurt bestaat gewoon niet. Lars Faber citeert ‘de beroemde zen-vraag over het geluid van een boom. Maakt die geluid, als hij valt, en door niemand gehoord wordt?’ Maar waarom hoort niemand die boom? Omdat niemand durft te luisteren. Maar ik moet toegeven dat dit ook niet mijn lievelingsgeluid is.